Celâliler ve üç evliya çelebi

Özet

Bu makalede Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’’nde Celâlilerin nasıl değerlendirildiği incelenecektir. Evliya Çelebi onyedinci yüzyılda Osmanlı’’nın Anadolu vilayetlerinde isyan eden ve eşkıyalık yapan kimi Celâli liderleri üzerine uzun değerlendirmeler kaleme almış, ilginç ayrıntılar vermiştir. Ancak bu değerlendirmeler birinden diğerine büyük farklılıklar gösterir. Bazı Celâli Şahsiyetlerine karşı daha sempatik yaklaşırken, diğerlerine karşı daha olumsuz ve lanetleyici sert bir dil kullanır. Bu çalışma, Evliya’’nın anlatılarındaki bu farklılıkları öncelikle kendisinin zaman zaman söz konusu Celâli lideri paşalardan bazılarının hizmetinde bulunmuş olmasıyla açıklamaktadır. Bir başka muhtemel faktör ise, yer yer devlete hizmet/ihanet söylemi kullansa da, esasen kendisinin onyedinci yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’’nun yönetici sınıfı içinde keskinleşen güç mücadeleleri ve hizipleşmelerin her zaman dışında kalamasa da, esasen onların ötesindeki ““müsahip/nedim”” konumudur.

Abstract

This article examines Evliya Çelebi’’s treatment of the Celâlis in his Seyahatnâme. Evliya writes in lengths about certain Celâli figures that rebelled and engaged in banditry in seventeenth century Ottoman Asiatic provinces, providing interesting details and developing diverse arguments. He treats some of them sympathetically while condemning others by a sharp negative language. This study argues that these diverse accounts of the Celâlis in Evliya’’s book might be accounted for primarily by the fact that he, at times, happened to be at the service of some of these Celâli leaders. The other possible reason would be that with his position as ““müsahip/nedim”” at the service of various vizier Pashas, he was essentially beyond and above the factional conflicts within the imperial ruling elite during the seventeenth century. However, most of the times, he does not hesitate using a sharp language condemning certain Celâlis and their brigand-like acts from the point of view of the state benefit as treason.