OSMANLI DEVLETİ’NİN SON DÖNEMİNDEN DEMOKRAT PARTİ İKTİDARINA PETROL POLİTİKALARI (1861-1950)

OIL POLICIES: FROM THE LAST DECADES OF THE OTTOMAN EMPIRE TO THE DEMOCRAT PARTY GOVERNMENT (1861-1950)

Özet

Osmanlı Devleti, 1868 tarihinde çıkardığı maden nizamnamesi ile petrolü yer altında bulunan asıl madenler sınıfına koymuştur. Osmanlıda ilk defa Petrol, 1889 yılında İskenderun’un Kabaev nahiyesine bağlı Çengen köyünde bulunarak çıkarılmıştır. Sultan II. Abdülhamit bazı kaynaklarda “petrol gölü” olarak nitelenen Musul ve Bağdat’taki petrol potansiyelinin farkındaydı. Dolayısıyla bu bölgenin petrol madenlerini kendi özel mülkiyeti içerisine alarak, bölgeyi koruma altına almıştır. Cumhuriyet Dönemine kadar genellikle petrol politikaları yabancılara verilen imtiyazlarla sürdürülmüştür. Demiryolu imtiyazları ise genellikle Chester Projesi’nde olduğu gibi yabancı şirketler tarafından petrol ekseninde ele alınmıştır. Cumhuriyetin ilanından Demokrat Parti Dönemine kadar geçen sürede önce devlet eliyle petrolün üretilmesine yönelik politikalar uygulandığı görülür. Bu politikalar çerçevesinde yapılan çalışmalar arasında; 792 Sayılı Petrol Kanunu’nun çıkartılması, Altın ve Petrol Arama ve İşletme İdareleri’nin kurulması ile Maden Tetkik Arama Enstitüsü’nün kurulması sayılabilir. Cumhuriyet Döneminde petrolün aranması, çıkartılması, rafineri edilmesi ve satışı daima millȋ politikalar çerçevesinde şekillenmiştir.

Abstract

The Ottoman Empire classified oil as an underground mine with the mining law of 1868. Oil for the first time was discovered in the Çingen village of Kabaev in İskenderun in 1889. Sultan Abdul hamid II was aware of the oil potential in Mosul and Baghdad, which were described as "the lake of oil" in some sources. Therefore, he took this region under his protection by taking the oil mines of this region into its own private ownership. Oil policies were continued with the concessions granted to foreigners until the Republican period. As in the Chester Project, railway concessions were given to the foreign companies. From the proclamation of republic to the Government of Democrat Party, policy regarding oil also changed and the state-controlled economic ideas dominated oil policy. In this regard, the first Turkish legal regulation concerning petroleum is the Petroleum Law No. 792 that was adopted in 1926. In addition, “Gold Exploration and Exploitation” and "Mineral Research & Exploration General Directorate" were founded. As a result, it can be said that oil plolicy was based on the state- controlled economic idea during the Republic period.