Ayran Sözcüğünün Etimolojisi, Anlamı ve Türk Kültüründeki Yeri

Özet

İnsanlığın ve dilin tarihi olduğu gibi her bir sözcüğün de oluşum ve gelişimtarihi vardır. Eskiden etkin bir şekilde kullanılan sözcükler, zamanla aynı anlamagelen başka dilden alınmış ödünç sözcüğün veya benzer anlama gelensözcüğün daha etkin kullanılması sonucunda kullanımdan çıkıp kaybolabilmektedir.Türkçenin en eski dönemlerinden beri kullanıla gelen her bir sözcükgeçmişimizin bir parçası olup kültürümüzün ve tarihimizin birer taşıyıcısıdır.Bu sözcüklerden biri Türk kültüründe önemli bir yeri olan “ayran” sözcüğüdür.Yabancı Türkologlar ayran sözcüğünün kökenini tarihsel ve anlam bakımındanparallel kullanımları gözardı ederek ayır- fiilinden ortaya çıktığını ilerisürmüşlerdir. Ancak ayır- kelimesinden türetilmiş olabileceğini hem biçim hemanlam bakımından uygun bulmamaktayız. Türklerin millî içeceği olan ayranahangi maddi ve manevi anlamlar yüklenmekte, kökeni nerden gelmekte, etimolojiaraştırmalarında ayran sözcüğünün kaynağı ve tarihi nasıl ifade edilmekteve söz varlığımızda nasıl kullanılmakta olduğu araştırmamızın cevap aradığısorulardır. Ayran, bilindiği gibi bir yiyecek ve içecek anlamında kullanıldığıtemel anlam dışında, sütün kutsal özellikleri ve beyazlık niteliğinden aldığıTürklerin kültürünü, dünya görüşünü yansıtan yan anlamlara da sahiptir. Buaraştırmada ayran sözcüğünün kökenini oluşturduğu ileri sürülen ürün sözcüğününanlam alanı Proto-Türkçe döneminden Göktürk, Budist-ManiheistTürk Çevresi, İslami Türk Çevresi ve çağdaş Türk lehçelerinin önemli eserler vesözlüklerinden elde edilen materyaller esasında incelenmiş, ayran sözcüğüyleilgisi açıklanmaya çalışılmıştır. Günümüzde eski Türkçe ürün sözcüğü yerinebirçok Türk lehçelerinde kullanılmakta olan akÔ sözcüğünün ayran ve sütürünleri anlamında kullanıldığı tespit edilmiş, kullanım örnekleri verilmiştir.Araştırma sonucunda ayran sözcüğünün biçimsel ve anlamsal oluşum sürecibilişsel anlam bilimi açısından kaynak ve hedef alanı tespit edilerek yeni bakışaçısıyla değerlendirilmiştir.