AKARSULARDA YAPILAN BOY KISALTMALARININ ETKİLERİ

Özet

Akarsular ve akarsu çevreleri insanlık için her zaman önemli olmuştur. Temel hayati ihtiyaçlardan olan suya ulaşabilmek için sürekli çaba içinde olan insanoğlu, güvenlik kaygılarının azalmasıyla birlikte akarsu kenarlarına yerleşmeye başlamıştır. Akarsu kenarlarına yaklaşan yerleşim yerleri, günümüzde taşkın yatağını işgal edecek kadar ileri seviyeye ulaşmıştır. Bunun getirdiği en büyük sakınca taşkın zamanlarında yerleşim yerlerinin sular altında kalmasıdır. Taşkın sularından korunmak için taşkın yataklarını terk etmek yerine, akarsuyu kontrol etmeyi seçen insanoğlu “doğaya meydan okumak” da sayılabilecek bir çabaya kalkışmıştır. Doğayla dinamik bir denge halinde olan akarsuyun davranışını kontrol etme çabaları çoğu zaman statik (rijit) mühendislik çözümlerinden oluşmaktadır ve akarsuyun doğal davranışını dikkate almamaktadır. Akarsuyun mendereslendiği yerlerde akarsu boyunu kısaltarak taşkını ve akımı kontrol etme ve arazi kazanma çabaları bu tür yaklaşımlardandır. Akarsuyun doğal akışı sırasında değişen hidrolojik şartlara bağlı olarak oluşan boy kısalması, son yüzyılda insan eliyle de yapılmaya başlanmıştır. İnsan eliyle yapılan bu tür boy kısaltmaları sadece hidrolik şartları dikkate alarak planlanmakta hidrolojik, morfolojik, ekolojik… vb şartlar dikkate alınmamaktadır. Bu nedenle de arzulanan fayda geçici olarak sağlanmakta ancak kısa ve uzun vadede akarsu değiştirilen bu şartlara karşı tepki vermektedir. Kısa vadede ekolojik ve hidrolik şartlarda, uzun vadede ise morfolojik ve yapısal şartlarda değişimlere neden olmaktadır. Bu çalışmada akarsuda yapılan boy kısaltmalarının kısa ve uzun vadede su yüzü profillerinde neden olduğu değişimler HEC-RAS programı yardımıyla modellenmiş, kısa ve uzun vadede olabilecek değişimler literatürde tanımlı modeller ve veriler ışığında irdelenmiştir. Sadece hidrolik kaygılarla yapılmış radikal boy kısaltmalarına akarsuyun tepki verdiği, boy kısaltması yapılan bölgenin membasında taban alçalması, mansabında ise taban yükselmesi görülmüştür. Su yüzü profillerindeki değişimler şev stabilitesini, yeraltı su seviyesini, akarsu üzerindeki yapıları ve taşkın alanlarını etkilemektedir. Sürdürülebilir bir akarsu düzenlemesi için sadece hidrolik kaygılar değil, hidrolojik, morfolojik ve ekolojik kaygılarda içeren çözümler gereklidir.

Abstract

Rivers and riverside land have always been important for humanity. Mankind, constantly endeavoring to reach the water, has begun to settle on the sides of the river with the security concerns diminishing. The settlements approaching the side of the river have occupied all of the floodplain nowadays. The biggest disadvantage of this situation is that settlements are flooded during floods. Instead of abandoning floodplains to protect against flood waters, man have chosen to control the floods and rivers. Efforts to control floods and to gain land by shortening the river reach in places where the river meanders are such approaches. The shortening the river reach (cutoff) , which is caused by the changing hydrological conditions during the natural flow of the river, has begun to be done by human hands in the last century. Human-made cutoff have planned only taking into account the hydraulic conditions. Hydrological, morphological, ecological ...etc conditions, generally, have not taken into consideration. The desired benefit for this reason is provided temporarily and river reacts to these conditions that have been changed for a short and long term. These changes causes to change in ecological and hydraulic conditions in short term and morphological and structural conditions in long term. In this study, changes in the bed and water longitudinal profiles caused by shortening in the river meanders were modeled with the help of the HECRAS program. Short and long term changes were discussed by using model results and data of the literature. According to the model results, the bed and water level decreases at the upstream of the cutoff and the bed and water level increases at the downstream of the cutoff. These changes affect in a negative way to slope stability, groundwater level, stream structures and flood impact areas. For a sustainable river regulation, not only hydraulic concerns but also hydrological, morphological and ecological concerns are needed and necessary.