Sâlih Zeki's First Lecture in Dârü'l-fünûn Konferansları: Locating its Main Source

Sâlih Zeki’nin Dârü‘l-fünûn Konferansları’ndaki İlk Konferansı: Ana Kaynağın Tespit Edilmesi

Özet

Sâlih Zeki presented a series of lectures on mathematics, which were later published in the old Turkish script. They are about certain developments and fields that arose in mathematics in the 19th century. He talks in a concise and historical manner about non-Euclidean geometries and their discovery in the first five lectures of the first volume. In the first lecture, he presents the gist of his views concerning how these geometries were discovered. Sâlih Zeki’s lecture seems to be the first addressing and dealing with this discovery among the available printed materials in Turkish. It, thus, certainly deserves to be examined. My aim is to determine his main source on which he structured his account of this discovery in order to appreciate, and asses better his mathematical, philosophical and methodological concerns.

Abstract

Sâlih Zeki (1864-1921) Dârü‘l-fünûn’un Konferans salonunda 1914 ve 1916 yılları arasında matematiğe dair bir dizi konferanslar vermiştir. Bu konferanslar daha sonra iki cilt halinde, sırasıyla 1915 ve 1916 senelerinde eski yazıyla Dârü‘l-fünûn Konferansları (DFK) başlığıyla basılmıştır. DFK’nın Birinci Cildinin esas konusu, gayri-Öklidyen geometriler ve onların keşfi meselesidir. Sâlih Zeki, Birinci Cildin ilk konferansında, bu geometrilerin nasıl keşfedildiğine dair olan görüşünü sunmaktadır. Sâlih Zeki’nin konferansı, Türkçe yazılı materyaller içinde bu yeni geometrilerin keşfinden bahsetme ve bu meselelerle uğraşma hususunda ilk olma özelliğine sahiptir. Sadece bu niteliğinden ötürü bile bu konferanslar üzerine çalışılmağı hak etmektedirler. Burada amacım basit: Sâlih Zeki’nin, gayri-Öklidyen geometrilerin nasıl keşfedildiğine dair bu konferansta sunduğu yorumunun ana kaynağını ortaya çıkarmak. Böylece, Sâlih Zeki’nin yeni geometrilerin keşfine dair olan görüşünü geliştirmesine dayanak olan matematiksel, felsefi ve metodolojik eğilimlerini daha iyi anlayıp değerlendirebileceğiz.