Osmanlı'da Meşrutiyet Öncesi Merkezî Meclisler Literatürü

Central Assemblies Before the Constitutional Regime in the History of Turkish Law: A Literature

Özet

Parlamentoların ortaya çıkışından önce, devlet başkanının şahsında temsil edilen siyasal iktidara katılım, şartların da zorlamasıyla, merkezî meclislerin karar alma mekanizmasına dahil edilmeleriyle gerçekleşmiştir. Karar oluşum sürecine katılma, belli ölçüde, iktidarın denetimi ve sınırlandırılmasını da beraberinde getirmiştir. Kuvvetler ayrılığı ilkesinin uygulamaya yansımadığı dönemde, bu meclisler; danışma, yasama, bazı örneklerinde yargı, hatta idârî ve mâlî yetkilere sahiptirler. Bu bakımdan, literatürde yerleşik bir kullanıma sahip olsa da, istişârî olmanın yanında pek çok yetkilere sahip bu meclisleri ?danışma kurulu? olarak adlandırmak isabetli gözükmemektedir. Bu çalışma, Türk hukuk tarihinde parlamento öncesi dönem merkezî meclislerle ilgili literatürü ele almayı hedeflediğinden, bu çerçevedeki meclisler, İslam öncesi dönemde, toy ve kurultay, Osmanlı klasik döneminde Divan-ı Hümayun ve Meclis-i Meşveret/Meclis-i Şûrâ ve Tanzimat Dönemi merkez meclisleri olan; Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye, Meclis-i Âlî-i Umûmi, Meclis-i Tanzimat ve Şûrâ-yı Devlet olarak tespit edilmiştir. Parlamento öncesinde görülmelerinin yanında, adı geçen meclisler, farklı yetkilere de sahip olmakla birlikte, ?karar organı? olma yönleriyle öne çıkmaktadırlar. Nitekim, merkezî meclisler, Türk kamu hukukunda parlamentoyu ortaya çıkaran yerli dinamiklerin başında gelmektedirler. Son yıllarda, merkezî meclislerle ilgili yayın sayısında artma olmakla birlikte, sayı, normal düzeyin oldukça altındadır. Mevcut çalışmaların tümü de, henüz ?hukukî? boyutla değerlendirilmemiştir.

Abstract

This article aims to assert the literature on central assemblies before Parliament in the history of Turkish Law. Generally, these assemblies are named as “councils of consultation” both in the West and Turkish history researches. In fact, these assemblies had legislative, executive, fiscal and judicial competence beside being a council of consultation. Thus, it is not appropriate to call them only as consultative councils because of their qualification is more than that. We can determine those councils in these shapes: Toy and Kurultay in pre-Islamic period; Divan-ı Hümayun and Meclis-i Meşveret/Meclis-i Şura in Classical period of Ottomans; Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye, Meclis-i Ali-i Umumi, Meclis-i Tanzimat ve Şura-yı Devlet which are the central councils of Tanzimat era. Recently, number of studies on central assemblies increased a bit, but they are still quiet little. Those limited studies had been performed by historicians. Those councils as a subject of History of Public Law in the first place must be studied by scholars of History of Law

Anahtar kelimeler: Toy, Divan-ı Hümayun, Meşveret, Meclis-i Meşveret, Meclis-i Vala-yı Ahkam-ı Adliye