Arkaik Dönem’den bir Likya Dynast Mezarı üzerindeki “Aslan öldürme” sahnesi: Anlamı ve kökeni üzerine değerlendirmeler

Some insights into the Origins and Meaning of the “Killing of A Lion” scene on an Archaic Lycian Dynastic Tomb

Özet

Çalışma konusu sahne, Lykia’nın Dynastik Dönem yerleşimlerinden en önemlisi Ksanthos’ta “Aslanlı Mezar” olarak bilinen, yerel mimari geleneğin ürünü bir dikmenin mezar odasını süsleyen ka- bartma konularından birisidir. Yönetici sınıfa ait bir kişinin mezarını süslemesi nedeniyle sahne, bir yönüy- le de mezar sahibinin “tanrısal erkinin” propagandasına hizmet etmektedir. Bu özelliğiyle Lykia kent beyle- rinin, kendilerini hangi öncellere göre, nasıl ifade ettiklerine dair ipuçları sunmaktadır. MÖ 6. yüzyılın ortalarına tarihlenen Ksanthos Aslanlı Dikme’nin batı yüzünde doğrudan mezar sahibi “bey” ile ilgili iki konu betimlenmiştir (Res. 1a-b). Soldaki panelde, tahtta oturan mezar sahibi bey ve daha dar tutulmuş sağ panelde, ayakta duran çıplak (?) erkek figürüyle bir aslanın mücadelesi betimlenmiştir (Res. 12). Mezar sahibi “bey” olması gereken figür, elindeki kısa kılıcı kulağından yakaladığı aslanın karnına saplamıştır. Vücudu yandan, başı izleyiciye bakacak şekilde cepheden verilen aslan ise iki ayağını kendisini öldürenin dizine ve omzuna koyarak direnmeye çalışmaktadır. Çalışmada, Mezopotamya kökenli bu kompozisyonun hangi kültürlerin etkisiyle Lykia’da görüldüğü sorgulanmış ve tanrısal bir gücün propagandası olarak yo- rumlanan bu sahnenin, Lykia’nın Dynastik Dönem kent yöneticilerinin kimliklerine dair sunduğu bilgiler değerlendirilmiştir. “Aslan öldüren kişi” ikonografisi iki açıdan irdelenebilir: İlki, Doğu sanatında görülen örnekler ışığında gerçek bir kişinin (kral veya kent beyi) aslanı öldürmesi; ikincisi ise Hellen tasvir gelene- ğinde mitolojik bir anlatım olarak, yarı tanrı - kahraman Herakles’in Nemea Aslanı’nı öldürmesidir. Aslanlı Dikme’deki “aslan öldüren bey” sahnesi, aynı kompozisyonun görüldüğü Uruk, Ninive, Nimrud, Ziviye, Tel – Halaf ve Karatepe’deki gibi Doğu, ayrıca Olympia metal şeritleri, Attika orijinli seramik bezemeleri gibi Batı eserleriyle karşılaştırılmıştır. Bu ikonografi Asur krallarından başlayarak, Geç Hitit kent beyleri tarafından da, kompozisyon ve anlamı değiştirilmeden kullanılmıştır. Anlaşılan kendilerini Eski Doğu hükümranlarıyla özdeşleştiren Lykia beyleri de bu geleneği devam ettirmişlerdir. Bu tercih birlikteliği, aynı siyasi yapının sonucu olarak, Zincirli Kralı Kilamuva, MÖ 8. yüzyılda bir Asur eyaleti haline gelen Karga- mış’ın Kralı Araras veya Karatepe kralı Azativatta gibi yerel Geç Hitit kent beyleriyle, Kheziga veya Kuprlli gibi Lykia beylerinin, aynı “Doğulu Hükümran” ideolojisini benimsediklerine işaret etmektedir. Sonuç olarak, B. Jacobs’un, Lykia’nın MÖ 5. ve 4. yüzyıl mezar kabartmalarında görüldüğü düşünülen Akhaemenid etkisini tartıştığı çalışmasında üzerinde durduğu; “Lykia tasvir geleneğinde var olan ve Asur’la ilişkili görülen sahnelerin Pers anıtlarında yer almayışı”, böylece bu sahnelerin Lykia’ya taşıyıcısının belir- sizliği sorununa olası bir cevap verilebilir. İki kültür arasındaki bu taşıyıcı; MÖ 8. yüzyıldan itibaren, ka- bartma geleneğinde Asur etkilerinin olduğu kabul edilen Geç Hitit atölyeleri olmalıdır. Nitekim yakın geçmişte Ksanthos kazılarında ele geçen kabartmalı ortostat’ lar da aynı kaynağa işaret etmektedirler.

Abstract

The subject of this article is the so-called “Lion Tomb” found at Xanthos, the principal settlement of the Lycian Dynastic period. This tomb dates to the middle of the sixth century B.C. and is a good example of traditional Lycian pillar tomb architecture built for high-ranked officials and rulers. Its relief decoration offers insights into the ways in which the deceased wished to repre- sent themselves. The scene on the Lion Tomb’s western façade represents the deceased in two aris- tocratic poses. The left panel shows him seating on a throne, while the right panel depicts him stand- ing naked (?) fighting a lion, stabbing the animal with a short sword. The lion is drawn in profile, looking straight at the spectator. The animal stands upright, leaning on his attacker’s knees and shoulders. The article investigates how this in origin Mesopotamian iconography was transferred to Lycia and evaluates its role in a programme of self-propaganda sustained by Lycia’s leading class during the Lycian Dynastic period. Two approaches are used in the discussion of the iconographic background to the “Killing of Lion” scene. Firstly the Assyrian iconographic tradition of an actual person, a king, killing a lion will be considered. Secondly the scene can also hark back to Greek my- thology, showing Heracles killing Nemea’s lion. It is concluded that the iconography of the Lion Tomb fits in a continuous iconographic tradition, originating in the East and inherited by the Late Hittite kings. The Lycian rulers, in their turn, adopted the scene with the explicit aim of identifying themselves with the great eastern kings. In this light B. Jacobs’ question as to why eastern, “Achaem- enid” influences can be observed in Lycian funeral reliefs of the fifth and fourth century B.C., whereas the same scenes do not occur in the Persian heartland itself can now be solved by interpret- ing these “Achaemenid” stylistic elements as Assyrian in origin, but conveyed to Lycian craftsmen through the Late Hittite workshops, thus bypassing Persia.