Dergiler / Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi / 2015 / Sayı: 76
DENİZLİ TAVAS'TA BEKTAŞİ KÜLTÜRÜNÜN GÜNÜMÜZE YANSIYAN İZLERİ: TEKKE KÖYÜ ÖRNEĞİ
- Sayı
- 2015 · Sayı: 76
- Sayfa
- 165–190
- DOI
- —
Özet
XI. yüzyılda Anadolu kapısının Türklere açılmasıyla bu bölgeye yoğun bir Türk göçü başla- mıştır. Türkmenlerin göçünün başlamasıyla Horasan tasavvuf öğretisine bağlı birçok derviş topluluğu da Anadoluya yönelmiştir. Düşünce dünyalarının temelini Hoca Ahmet Yesevi geleneğinin oluşturduğu bu derviş toplulukları, özellikle XIII. yüzyıldan itibaren Anadoluda güçlü ve etkin bir Türk iskânının yaşanmasını sağlar. Ömer Lütfi Barkanın kendilerine ko- lonizatör Türk dervişleri dediği şeyh, baba, abdal lakaplı ve sufî kimlikli kişiler Türkmenle- rin Anadoludaki iskânlarında birer sosyal-dini lider olarak görev yaparlar. Yine Menâkıbdaki kayda göre Hacı Bektâş-ı Velî, müritlerinden Sarı İsmaili, Menteşeye bağlı Tavasa gönder- miştir. Alevi-Bektaşi menkıbelerinde, mitsel anlatılarında adı sıklıkla ve saygıyla anılan Ale- vi-Bektaşi kültürünün yetkin temsilcilerinden Sarı İsmail, Denizli Tavasta Anadolunun Türkleşme sürecine aktif katkıda bulunur. Sarı İsmailin türbesi, Denizli ilinin Tavas ilçesine bağlı Tekke Köydedir. Bugün Alevi-Bektaşilerin büyük saygı duyarak ziyaret ettikleri Tekke Köyde, Sarı İsmail Türbesine ilaveten, Mustafa Baba ve Yaren Ali Baba Türbeleri ile temelleri geçmişe dayanan canlı bir Alevi-Bektaşî kültür alanı bulunmaktadır. Bu bağlamda yapılan çalışmada Bektaşiliğin önemli yerleşim merkezlerinden biri olan Denizlinin Tavas ilçesine bağlı Tekke Köyündeki Bektaşilik kültürü ve bu kültürün geçmişten günümüze yansımala- rı sosyo-antropolojik bir minvalde değerlendirilmektedir. Çalışmada özellikle kutsal kişiler, yer, ağaç, dağ, orman ve kadın kültleri incelenmiştir. Yapılan çalışma nitel bir çalışmadır. Araştırma sürecinde bahsi geçen yerlerde farklı tarihlerde sosyal antropolojik anlamda katı- lımlı gözlem tekniğinden yararlanılmıştır. Bunun yanı sıra, daha sağlıklı değerlendirmelerde bulunabilmek amacıyla hem görüşme tekniği kullanılmış hem de görüşmede bahsi geçen anlatımlar, bu konu ile ilgili dokümanlarla desteklenmiştir. Araştırma sürecinde 30 ayrı gö- rüşme yapılmıştır. Yapılan çalışma bazı özel günlerin ve ayinlerin dikkate alınmasını gerektir- diğinden toplam iki yıl sürmüştür. Bu görüşmelerden elde edilen bulgular, teorik bilgilerle de desteklenerek yorumlanmaya çalışılmıştır.
Abstract
In the 11th century, an intensive Turkish migration towards Anatolia began with the opening of door of Anatolia for Turks. Various dervish communities devoted to Khorasan Sufism discipline also headed for Anatolia during the migration. These dervish communities, refle- ctor of Ahmet Yesevi tradition, enabled a powerful and effective Turkish settlement especi- ally after the 13th century. These individuals called as colonizer Turkish dervishes by Ömer Lütfi Barkan, had Sufi identities and were titled as sheik, dada, and dervish. They served as social-religion leader in Anatolian settlement of the Turkmen. According to the records in Menakıb, the Haji Bektash Veli sent one of his followers, Sarı Ismail, to Tavas District in Menteşe. In Alevi-Bektashi anecdotes, Sarı Ismail Sultan was one of the effective representa- tives of Alevi-Bektashi culture and mythical narratives mention about him with respect. Sarı Ismail Sultan significantly contributed to the process of Turkization of Anatolia in Tavas, Denizli. His tomb is in Tekke village in the Tavas District of Denizli. The tomn is visited by Alevi-Bektashi community with great dignity. Besides, there is a live Alevi-Bektashi culture field dating back to old times with Mustafa Dada and Yaren Ali Dada Tombs in Tekke Village. In the conducted study, Bektashi culture and reflections of this culture from past to present in Tekke Village are discussed in socio-anthropological manner. In the study, especially sac- red persons, places, trees, mountain, forests and female cult have been examined. This study is a qualitative study. During the research process, participant observation technique was employed in social anthropological manner on aforementioned places for different dates. In addition, with a view to apply better assessment, not only interview technique is used, but also narratives used in interviews are supported by documents regarding these subjects. Du- ring the research process, 30 separate meetings were conducted. This applied study lasted a total of two years due to necessity to consider certain special occasions and ceremonies. The findings obtained from these interviews were tried to be interpreted with theoretical infor- mation support.