SAFEVÎLERİN EHL-İ SÜNNET KARŞITI POLİTİKALARI

Özet

Safevîler, başlangıçta Sünnî bir tarikat iken zamanla Şiîleşmiş ve dönemin siyasi çalkantıla- rından da faydalanarak devletleşme sürecini gerçekleştirmiştir. Bir tarikat yapılanması olarak yola çıkan Safevîler, zamanla şeyhlikten şahlığa geçebilmeyi başarmışlardır. Kurucu şahsiyet- leri ve dayandıkları halk kesimi itibarıyla Türkmen olmaları Osmanlı-Safevî ilişkileri açısın- dan ayrı bir ehemmiyet taşımaktadır. Hoca Aliden itibaren hızla Şiîleşen Erdebil Tekkesi, Şah İsmailin önderliğinde Safevî Devletini kurmuş, sonra da hâkim olduğu bölgelerde Şiîliğin yaygınlaşmasını hedeflemiş ve bunun için ciddi gayretler göstermiştir. Safevîlerin Şiîleşme ve Şiîleştirme faaliyetleri sadece sahip oldukları İran coğrafyasıyla sınırlı kalmamış aynı za- manda Anadoluda da etkili olmuştur. Nitekim 1500lü yıllara kadar Sünnî bir coğrafya olan İranda Safevîlerin şiddet, baskı ve yıldırma politikalarının neticesinde Şiîlik hâkim mezhep olmuştur. Öte yandan Safevîler, Anadoluyu ele geçirmek için de Şiîlik propagandalarına ağırlık vermişler; Şahkulu ve Nur Ali Halife gibi isyan hareketlerinden ayrı olarak, dini, eko- nomik, sosyal ve kültürel sahalarda pek çok faaliyet gerçekleştirmişlerdir. Aşağıda öncelikle konuya giriş mahiyetinde olmak üzere Safevî tarikatının kuruluşu ve gelişimi, Şah İsmailin iktidara yükselişi ve SafevîOsmanlı ilişkileri kısaca ele alınacak, bilahare Safevîlerin Şiîliği yayma girişimleri sırasında Sünnîleri zorlama, inşadül-menakıb, Şiî ezanı, sebbüs-sahabe vb. uygulamaları hakkında bilgi verilecektir.

Abstract

While Safavids are originally a Sunni sufi order, it has become Shiite over time and realized the process of becoming a state by taking advantage of the political turmoil in its period. Safavids, initially being a sufi-order, has gradually transformed from sheikhdom to Shahsys- tem. In terms of Ottoman-Safavid relations, it has a particular importance that its founding members and community were from Turkmen tribes. Beginning from Khoja Ali, Ardabil- lodge (Erdebil Tekkesi), which became rapidly Shiite, established Safavid State under the leadership of Shah Ismail and aimed to govern regions under own control by propagating Shia thought. These activities were not only in the Iranian region which was under Safavi- dscontrol, but also they became effective in Anatolia, where they aimed to rule over. Thus, becoming effective of Shiism by compelling and forced practices, it has become the domi- nant sect with the center of Tabriz in the Iranian region, where until 1500s the dominant sect was Sunnism. On the other hand, Safavîds focused on Shia propaganda to rule over Anatolia. In this context, they performed many activities in religious, economic, social and cultural fields to spread Shiism, apart from Safevîd-supported rebellions, such as Şahkulu and Nur Ali Halife. This article begins giving a brief account on the establishment of Safavid State and its development, the process how Shah Ismail came to power, and the relations with the Ottoman State. Then, it deals with the practices that Safavids applied during the spread of Shiism, such as compelling Sunnis to do some practices, inşadül-menakıb, Shii adhan (callforprayer), sebüs-sahabe.