EVALUATING THE HIEROS GAMOS COMPOSITIONS IN ABSHERON PETROGLYPHS IN TERMS OF CONTENT AND STYLE

ABŞERON PETROGLİFLERİNDEKİ HİEROS GAMOS KOMPOZİSYONLARININ BİÇİM VE İÇERİK AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ

Özet

Araştırmanın amacı, Abşeron petrogliflerindeki cinsel imgelerden oluşan kompozisyonları biçim ve içerik açısından inceleyerek o dönem kaya resimlerinin plastik özelliklerine ve içerik açısından çözümlenmesine kısmen de olsa katkı sağlamaya çalışmaktır. Araştırma konusunun sınırlılığını yalnızca bu kompozisyonlar oluşturmakla birlikte, yeri geldikçe bu kompozisyonlarla bağlantılı olan diğersahnelerin tasvirleri üzerinde de kısaca durulmuştur. Bu konu üzerinde biçim ve içerik (ön ve arka yapı) açısından bugüne kadar yapılmış detaylı bir araştırmaya rastlanmamış olmasından dolayı çalışmanın önemli olduğu düşünülmektedir. Veri toplama tekniği olarak, yerinde inceleme (bazı eserler için), dokümantasyon tekniği ve literatür tarama yöntemi kullanılmıştır.Abşeron, coğrafi konum olarak Azerbaycan sınırları içerisinde Hazar denizinin batı sahilinde yer alan bir yarımadadır. İklimi ve jeolojik özellikleri dolayısıyla bu bölge, eskiçağ insanlarının tercih ettiği yerleşim yerlerinden olmuştur. Yaygın bir şekilde, yarımadanın Bendüstü, Zira, Türkan, Dübendi, Nardaran, Xaşaxuna, Merdekan, Şüvelan, Qala gibi çok sayıdaki yerleşim yerinde figüratif petroglifler karşımıza çıkar. AzerbaycanınAbşeron bölgesinde M.Ö. III.- II. bin yıllarına tarihlendirilen figüratif özellikteki bu petroglifler, çok farklısahnelerin tasvir edilmiş olmasının yanı sıra özellikle cinsel anlatımlı kompozisyonlarıyla dikkati çekmektedir. Abşeron bölgesinin farklı yerleşim yerlerinde karşımıza çıkan pek çok petroglifte de, benzer anlatımlara yer verilmiş olduğu görülmektedir. Detaylardan arındırılarak çizgilerle sınırlandırılmış birer yüzey etkisine sahip olan figürlerin oluşturduğu kompozisyonlar, son derece sade ve etkili bir anlatıma sahiptir. Gerek insan gerekse hayvan figürlerinin hiç birinde en ufak bir süsleme unsuruna ya da detaya rastlanmamaktadır. Figürler, çöp insan ya da çöp hayvan olmaktan uzak olup, yüzey etkisine sahiptir. Bir başka deyişle figürler, yalnızca dış konturlarıyla belirlenmiş silüetler halindedirler. Teknik açıdan tüm petroglifler, farklı derinliklerde olmakla birlikte konturları kazınarak oluşturulmuştur. Bu taşlar üzerindeki kompozisyonlar, iki şekilde meydana getirilmiştir. Bir kısmında biçimler, sivri uçlu aletlerle dış konturları kazınarak oluşturulmuş, bir kısmında ise bu kontur kazıma işleminden sonra figürler arasında kalan boşluklar da oyularak, figürlere pozitif bir etki, hafif bir kabartma etkisi verilmiştir. Aslında özellikle bu ikinci durumda kaya resimleri yerine kaya kabartmaları denmesi daha doğrudur. Çünkü herhangi bir renk verici, boyar madde ile yapılmamış olup, kayaları kazıma suretiyle hafif de olsa kabartma etkisi verilmiştir. Bu tür eserlerin literatürde genellikle kaya resimleri olarak nitelendirilmesi, yalnızca kontur çizgilerinin kazınmasıyla oluşturulmasından kaynaklanıyor olmalıdır. Cinsel birleşme sahnelerinin sıklıkla yer aldığı bu kompozisyonlar, temelde bereket kültü anlayışına dayanmakta olup, tanrıların kutsal evliliğinin insanlar tarafından taklit edilerek canlandırıldığı Hieros Gamos ritüellerin tasviridir. Tanrıçanın, yılda bir kez yeryüzüne çıkan yer altı tanrısı ile birleşmesi sonucunda, yeryüzünde bütün bitkilerin fışkıracağına, hayvanların dölleneceğine, yavrulayarak, yumurtlayarak çoğalacağına, ülkeye bolluk bereket geleceğine inanan eskiçağ insanları, o günü yeni bir yılın başlangıcı olarak kabul etmişlerdir. Cinsel organların son derece abartılı biçimde görselleştirilmesi de bereket kültü ile ilgilidir. Kadının doğurganlığı ile toprak ananın bereketini özdeşleştirdikleri için vulvayı, kadının doğurganlığındaki rolü ile toprağın döllenmesini sağlayan tohumlamayı özdeşleştirdikleri için de follusu abartarak görselleştirmişlerdir. Yaşantıları yansıtması bakımından özünde gerçekçi bir nitelik taşıyanAbşeron petroglifleri, bu özelliğinden dolayı da belgesel nitelik taşımaktadır.

Abstract

Figurative petroglyphs which are dating on 3000 BC - 2000 BC in Absheron region in Azerbaijan attract attention because of their sexual compositions besides various scenes on them. It is seen that same expressions are included on many petroglyphs in different settlements in Absheron region. On these compositions, sexual organs of men and women are exaggerated and scenes of sexual acts are engraved. These compositions are based on basis of perception of the Fertility Cult and they are descriptions of rituals Hieros Gamos - which are animations of Gods holy marriages imitated by humans. Substantially, Absheron Petroglyphs have realistic compositions in point of reflecting lives and due to this feature; they have the characteristics of documentary. Compositions formed by figures that has effect of surface bordered by lines and purified details, are extremely simple and have an efficient expressions. In technical aspects, all petroglyphs are created at different depths by scraping from contours.