ROLE OF TURGUT ÖZAL IN THE TRANSFORMATION OF ECONOMIC MINDSET AFTER 1980 IN TURKEY

TÜRKİYEDE 1980 SONRASI EKONOMİK ZİHNİYET DÖNÜŞÜMÜNDE TURGUT ÖZALIN ROLÜ

Özet

Özal, Türkiyenin modernleşmesi ve birinci sınıf ülkeler arasına girebilmesi için çok kısa bir sü- rede yapısal ve zihinsel bir değişimin gerçekleştirilmesini gerekli görmekteydi. Onun politik felsefesinde modernleşme, liberal ekonomiye geçmek, gelişmiş batılı toplumlar gibi sanayileşmek, onlarla rekabet edebilmek, küresel sermaye güçleriyle üretim istihdam ve ihracatta yarışabilmekti(Duman, 2010). İktisadi gelişmeyi modernleşmenin temeli olarak gören Özal, bunun için toplumun iktisadi zihniyetinde bir dönüşüme ihtiyaç olduğunun farkındaydı. Nitekim Özal, ekonomide yapısal dönüşümü gerçekleştirirken kalkınma çabalarının merkezine koyduğu bireyin, iktisadi faaliyetlerini düzenleyen arka plandaki zihniyet dünyasını dönüştürme çabası içine girdi. Özal, düşünce ve konuşmalarıyla kabiliyetli, çalışkan ve başarılı girişimcileri teşvik ederek Türk insanının teşebbüs ruhunu ortaya çıkarmaya çalıştı. Bunu girişimciliği teşvik eden iktisat politikalarıyla destekledi. Böylelikle kalkınma hedefine yönelik bu çabalar, iktisadi hayatta yeni bir insan tipolojisinin ortaya çıkmasına zemin hazırladı. Özal, toplumun zihninde yer eden az gelişmiş ülke insanı olma kompleksini silip atmaya çalışıyordu. Yaptığı konuşmalarda, Osmanlıdan günümüze Türk toplumunun iktisadi alanda geri kalmışlık nedenlerini özetleyerek, gelinen noktada verdiği örnekler ve gösterdiği hedeflerle Türkiyenin büyük ve güçlü bir ülke olduğu inancını yaymaya ve zihinlerde yer eden geri kalmışlık anlayışını tamamen ortadan kaldırmaya çalışıyordu. Böylelikle başta işadamları olmak üzere Türk insanına özgüven kazandırmaya çaba gösteriyordu. Özal, yaptığı konuşmalarda başarılı olmanın temel düsturunun çok çalışmak olduğunu ifade ediyordu. Diğer dünya ülkelerinden örnekler vererek iktisadi hayatta, rekabet edebilmenin ve kazanmanın yolunun çok çalışmak olduğu düşüncesini topluma benimsetmeye çaba gösteriyordu. Özal, Ülgenerin resmettiği, kendini gündelik iktisadi kaygıların dışında tutup, üretim ve değer oluşturmayı başkalarına yükleyen aynı zamanda bunu küçük gören anlayış, yerine çok çalışarak başarılı olacağına inanan bir insan tipolojisi oluşturmaya çalışıyordu. Özal yaptığı konuşmalarda, insanların fırsatları değerlendirip çalışıp kazanarak zenginleşebilecekleri düşüncesini sürekli ifade ediyor ve zenginliği önemsiyordu. Özal, sıradan insanlardan büyük müteşebbislere kadar herkese, çalışarak zengin olunabileceği ve zenginliğin ve zengin bir hayat yaşama isteğinin meşru bir talep olduğu fikrini aktarmaya çalışıyordu. Özal, İslam dininin, çok çalışıp başarılı olmayı üstün kıldığını işaret ederek toplumun bu konudaki yaklaşımını değiştirdi. Özal sayesinde, zenginliği belli eden tutum ve davranışların ayıp sayıldığı ve zengin olanların zenginliklerini gizledikleri, zenginleşmeye yönelik çabaların küçümsendiği bir düşünce dünyasından, zenginlik ve zenginleşme çabalarına olumlu anlamlar yüklenildiği bir anlayışa geçildi. Özal, eğitim, kültürel birikim ve teknoloji transferini zihniyet değişiminin gerçekleşmesi yolunda önemli unsurlar olarak görüyordu. Zihni gelişmeyi kültürel devrime bağlıyor, ama bunu bir zaman meselesi olarak gördüğünden sadece yolunu açmak istediğini belirtiyordu. Özal, Türkiye ekonomisinde çok önemli yapısal dönüşümleri gerçekleştirmekle beraber esas olarak topluma hâkim olan ekonomik zihniyetin dönüşümünde önemli bir fonksiyon gördü. Türk toplumu, kâr gayesiyle hareket eden ve iktisadi rasyonaliteyi esas alan bir düşünce yapısına evirildi. Ekonomik hayatta daha belirgin hale gelen girişimcilik, çok çalışma, zenginleşme, rasyonel muhasebe, paranın hesabını tutma, bu dönem yaşanan iktisadi zihniyet değişikliğinin ortaya çıkardığı düşünce ve davranış kalıplarıydı. İktisadi faaliyetlere yön veren bu düşünce ve davranış kalıpları kapitalist iktisadi zihniyete ait nüvelerdi. 1980 sonrası Özal dönemi, Osmanlıdan Cumhuriyete devir olan iktisadi zihniyetin dönüşüme uğradığı en önemli dönemlerden biri oldu.

Abstract

This study aims to describe the role of Turgut Özal in the transformation of economic mindset in 1980s in Turkey. In this extent, Özals opinions and discourses and economic decisions he took as a statesman are analyzed in terms of their reflections on the transformation of economic mindset with an attempt to obtain general results. For this purpose, documents in the Republic Archives of Turkish Prime Ministry, minutes of Turkish Grand National Assembly, newspapers of the period, memoirs and academic studies on the subject are used. In consequence of this study, it is determined that Özal made significant structural transformations in Turkish economy and had a considerably important function particularly in the transformation of economic mindset dominating the society. Turkish society evolved into a profit-seeking mentality that is based on economic rationality. Entrepreneurship, working hard, enrichment, rational accounting and keeping account of money having become more apparent in economic life were the mental and behavioral patterns created by the transformation of economic mindset in this period. These mental and behavioral patterns that dominated economic activities were the core of the capitalist economic mindset.