OSMANLI MEDRESE SİSTEMİNİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

Özet

Günümüzde genelde eğitim sisteminin, özelde eğitim-öğretim programlarının oluşmasında birtakım iç ve dış etkenlerin varlığı dile getirilmektedir. Osmanlı medrese sistemini günümüz eğitim sistemleriyle kıyaslamak ve ikisinin birebir örtüştüğünü söylemek mümkün değildir. Ancak kendi şartları içerisinde değerlendirildiğinde medreselerin yönetim ve eğitim anlayışlarının oluşum ve gelişiminde pek çok değişkenin/faktörün bulunduğu görülebilir. Bunların başında devlet otoritesi, ilmiye sınıfı olarak teşkilatlanan ulema, Türk ve İslam coğrafyasının genelinde var olan Sünnî ilim geleneği, medreselerin finansmanını sağlayan vakıflar ve medrese eğitiminde asıl önemli unsur olan müderris gelmektedir. Özellikle Fatih’in yönetim ve eğitim sistemi bakımından yakından ilgilenerek inşa ettiği Sahn-ı Semân ve Kanuni’nin kurduğu Süleymaniye medreseleri, devlet otoritesinin medreseler üzerindeki etkisini çok iyi yansıtmaktadır. Ulemanın da medreseler üzerindeki tesiri, medreselerle ilgili düzenlemelerin yer aldığı kanunnâmelerin hazırlanması ve yürürlüğe konulmasında kendini göstermiştir. İslam ilim ve kültürünün önemli merkezlerinden gelen bilginler ile özellikle yüksek tahsil için buraları tercih eden Osmanlı âlimleri bu bölgelerdeki medreselerin ilim, kültür ve eğitim geleneklerini Osmanlı medreselerine intikal ettirmişlerdir. Yine bu konuda Osmanlı âlimlerinin itibar ettiği Sünnî çizgideki seçkin ulemanın eserleri ve şerhleri Osmanlı medreselerinde okunmuş ve bunlar zihniyet oluşturucu etkiye sahip olmuştur. Medreselerin finansmanını sağlayan vakıfların kurucularının vakıfnâmelerde, medreselerde müderrislik yapacak kişiler ile okutulacak ilim ve eserlerin belirlenmesinde müdahil oldukları görülür. Müderrisler ise medreselerin yönetim ve eğitim işlerinden tamamen sorumlu kişilerdir. İlmi ihtisasları, kişisel tercihleri ve dünya görüşleri doğrultusunda ders programlarında farklı kitaplar okutabilmekteydiler. Bu çalışmamızda medrese eğitim sistemi üzerinde etkisi olduğunu düşündüğümüz faktörleri genel olarak anlamaya ve yorumlamaya çalışacağız.

Abstract

Today, the existence of some internal and external factors in the formation of the education system in general, education-training programs in particular is being expressed. It is not possible to compare the Ottoman madrasa system with today’s education systems and to say that they correspond to each other one on one. However, when assessed within their own conditions, it can be seen that there were many variables/factors in the formation and development of the management and training understandings of the madrasas.The foremost ones among them are the state authority, the ulama organized as the Ilmiye (cultural) class, the Sunni science tradition existing across the Turkish and Muslim geography, the foundations that provide financing of the madrasas and the mudarris, who was the most important element in the madrasa training. Especially, Sahn-ı Seman, which was built by Mehmet the Conqueror by paying close attention to the management and training system, and Süleymaniye madrasas established by Suleiman the Magnificent well reflect the influence of the state authority on madrasas. The influence of ulama on madrasas manifests itself in preparation and enforcement of the code of laws containing the regulations on madrasas. The scholars from important centers of the Islamic science and culture and the Ottoman scholars, who prefer to these locations especially for high education, have passed the science, culture and training traditions of the madrasas in these regions to the Ottoman madrasas. Again, the works and annotations of the ulama in the leading Sunni line, which was honored by the Ottoman scholars, on this subject were studied in the Ottoman madrasas and had a mentality forming influence. It is seen that the persons, who established the foundations that provided financing of the madrasas, took part in determination of the persons, who would act as mudarris, and the science and works to be taught in the madrasas, in the foundation certificate-charters. The mudarris, on the other hand, was the person, who was totally responsible for the management and training works of the madrasas. In line with their scientific expertise, personal preferences and world perspectives, they could teach different books in their curriculum. In this study, we will try to understand and interpret the foregoing factors, which we think as influencing the madrasa training system, in general.

Anahtar kelimeler: Osmanlı Medrese Sistemi, Devlet Otoritesi, Ulema, İlmi Gelenek, Vakıf