Dergiler / Türkiyat Mecmuası / 2019 / Cilt: 29 - Sayı: 1
TÜRKÇE ÇEKİMSİZ TÜMLEÇ YAN CÜMLELERİNDE OLGUSALLIĞIN KAPSAMI
- Dergi
- Türkiyat Mecmuası
- Sayfa
- 1–25
- DOI
- —
Özet
Bu çalışma Türkçe çekimsiz yüklemli tümleç yan cümlelerinin olgusallık temelli anlamsal ayrımında belirleyici olan önvarsayım değerini ele almaktadır. Tümleç yan cümlesi terimi, burada bir ana yükleme özne veya nesne işleviyle bağlı bir önermenin dilbilgisel ifadesini karşılamaktadır. Olgusallık terimi ise, Erguvanlı-Taylan’ın Kiparsky ve Kiparsky’den uyarladığı sözlüksel anlam yorumuna dayanarak tanımlanmıştır. Buna göre, bir ana yüklem, kendisine bağlı tümleç yan cümlesinde ifade edilen önermenin gerçekliğine veya gerçekleşmişliğine dair önvarsayım oluşturabiliyorsa olgusaldır. Daha önce yapılan çalışmaların çoğunluğunda -DIG, -(y)AcAG ve -mAk/-mA adlaştırıcılarıyla şekillenen tümleç yan cümleleri üzerinde yoğunlaşılmış ama -(y)Iş adlaştırıcısıyla oluşturulan tümleç yan cümleleri, birkaç çalışma dışında yeterince incelenmemiştir. Erdal ise, -(y)Iş’lı tümleç yan cümlelerin konu (topic) işleviyle öne çıkan olgusal anlamına, sözlü veya yazılı söylemde (metinde) bilgi yapısı bakımından ilk olarak işaret etmiştir. Erdal’ın yaklaşımı bu çalışmaya öncülük etmiştir. Çözümlemelerde -(y)Iş’lı tümleç yan cümleleri, bağlandıkları olgusal ana yüklemler bakımından da ele alınmıştır. Özellikle -(y)Iş adlaştırıcısına has bir anlam olan kılışın tarzının (eylem veya olayın gerçekleşme şekli), ilgili tümleç yan cümlelerde önvarsayımı tetiklediği gösterilmiştir. Bu çalışmayla, önermesinin gerçekliğine veya gerçekleşmişliğine dair önvarsayım değeri taşıyan bütün çekimsiz yüklemli tümleç yan cümlelerinin, olgusallık kapsamına girdiği gösterilmiştir.
Abstract
The present study deals with the pressupositional value of Turkish complement clauses, specifically those which are determinative on a factivity-based selection of non-finite complementation. The term complementation here refers to the grammatical state in which a proposition functions as an argument of a matrix predicate. Concerning factivity, I am in accordance with Erguvanlı-Taylan, who adopted the lexical semantic interpretation of Kiparsky & Kiparsky. Accordingly, a predicate is factive if it presupposes the truth of the proposition expressed in its complement clause. The majority of previous studies generally focused on -DIG, -(y)AcAG and -mAk/-mA complement clauses, and these gave little attention to -(y)Iş complement clauses outside of a few studies. Concerning the factive semantic of -(y)Iş complement clauses, I follow Erdal, who pointed out to the factive semantic of -(y)Iş complement clauses first with their textual task as topic. This paper deals furthermore with factive predicates which embed -(y)Iş complement clauses. The manner of an action is a further specific semantic of -(y)Iş, which is dealt with here as a trigger of the presuppositional value. The present study shows that the scope of the factivity includes all non-finite complement clauses, which presuppose the truth of their propositions.