TARSÛSÎ’NİN “ENMÛZECU’L-ULÛM”UNDA TEFSİR

Özet

Osmanlı döneminde üretilen tefsir alanına dair eserlerin sadece tefsir kitaplarında değil, farklı alanlara dair üretilen eserlerde de ele alındığını görmekteyiz. Bunlardan biri de muhtelif ilimlerden örneklerin genellikle problem veya problemler merkezinde anlatıldığı "Enmûzecu'lUlûm" adlı eserlerdir. Bu eserlerden bir tanesi de Osmanlı döneminde yaşayan Muhammed b. Ahmed et-Tarsûsî'nin "Enmûzecu'l-Ulûm li Erbâbi'l-Fuhûm" adlı çalışmasıdır. Söz konusu çalışmada incelenen iki meseleyi bu makalede ele aldık. Ele alınan meselelerin ilki, tefsirin kâideleri hakkındadır. Bu konu Molla Fenârî'nin "Aynu'l-A'yan" adlı Fatiha suresi tefsirindeki bilgiler ışığında ele alınmıştır. Buna göre Tefsir ilminin kâidelerinin birkaç taneyle sınırlı olduğunu belirten Molla Fenârî, bu kâidelerin neler olduğunu eserinde zikretmemektedir. Müellifimiz Tarsusi, eserinin tefsir bölümünde ilk olarak bu kâideleri tespit etmeye çalışmıştır. Bununla birlikte kâidelerin istisnalarının olabileceğini de bu kâidelerin sonuna bir uyarı olarak eklemiştir. Tarsûsî'nin incelediği ikinci konu, ayet tefsiridir. Cumua suresinin dokuzuncu ayetini ele alan müellif, söz konusu ayeti on beş farklı başlık altında incelemiştir. Başlıklara bakıldığında her bir başlığın, bir ilim dalına karşılık geldiği görülmektedir. Lafzî ilimlerden manaya doğru bir sıralamanın dikkate alındığı anlaşılmaktadır. Buna göre ele alınan başlıklar şunlardır: Lügat (dil), Vaz', İştikâk, Sarf, Nahiv, Meânî, Beyân, Bedî', Arûz ve Kâfiye, Mantık, Âdâbu'l-Bahs, Kelâm, İsnâd, Usûl-ı Fıkıh, Tecvîd. Sonuç olarak müfessirin bu tasnifinin her ne kadar dillendirmese de örnek bir ayet tefsiri denemesi olduğu söylenebilir

Abstract

In the Ottoman period, not only in Tafseer works but also in the books related to other disciplines used to include Quran commentaries. One type of these works was Anmuzaj al-Ulum, literally means Samples of Disciplines. In this article, I have examined two subjects related to Tafseer in Anmuzaj al-Ulum li Arbab al-Fuhumof Muhammad b. Ahmad al-Tarsusi who lived in the Ottoman period. The first subject is the analysis of the principles ofTafseerdiscipline which were given in the chapter of the commentary of Sura al-Fatiha in MollaFanari’sAyn al-A’yan. While Fanari was stating a few principles and not explaining them exactly, Tarsusi tried to establish these principles in the Tafseer chapter of his work. The second subject Tarsusi dealt with is the Tafseer of Ayat. As an example, he takes the 9th verse of Sura al-Cumua and analyzes it under the fifteen titles, namely, lexicon, Wadh’, etymology, morphology, grammar, semantics, statement, ilm al-bedi’, prosody and rhyme, logic, principles of discussion (adab al-bahs), Speech, reference, principles of jurisprudence (Usul al-fiqh), and Tajweed.Considering these titles, it is obvious that each title corresponds to a branch of disciplines and they line up from the literal to incorporeal. As the conclusion, I claim that even if Tarsusidoes not call his work as Tafseer of Ayat, his categorization is a sample of Anmuzaj al-Ulum