COĞRAFİ ÖZELLİKLERİ BAKIMINDAN ANADOLU ŞEHİRLERİNDEKİ GELENEKSEL KONUTLAR: ŞANLIURFA ÖRNEĞİ

GEOGRAPHICAL CHARACTERISTICS OF TRADITIONAL RESIDENCES IN ANATOLIA: A CASE STUDY IN ŞANLIURFA

Özet

Anadolu'daki şehir konutları içinde önemli bir yere sahip olan geleneksel Şanlıurfa konutlarını insan doğal ortam etkileşimi bağlamında ele almayı amaçlayan bu çalışmada gezi-gözlem ve kıyaslama yöntemi kullanılmıştır. Geçmişten günümüze kadar varlıklarını sürdürebilen geleneksel Şanlıurfa evleri, yer şekilleri, iklim şartları, su imkânları, beşeri ve ekonomik koşullar ile sosyal yapı dikkate alınarak yapılmıştır. Ülkemizdeki sosyal yapıya bağlı olarak son birkaç yıla kadar şehirdeki aile yapısı çok güçlüydü. Aileler birkaç kuşağı bir arada barındıran bir özelliğe sahipti. Bu yüzden geleneksel Şanlıurfa evleri geçmişteki büyük aile yapısı göz önüne alınarak geniş ve fonksiyonel yapılmıştır. Bu evlerin kendine özgü bir mimari yapısı vardır. Avluları geniş, oda ve eyvan sayıları çoktur. Sokaklar ise dar, derin ve dolambaçlıdır. Bilindiği gibi İslam dini toplumsal anlayışına göre aile mahremiyeti esastır. Bu nedenle geleneksel Şanlıurfa evlerinin planlanmasında bu anlayış etkili olmuştur. Aile fertleri tarafından kullanılan konutun haremlik kısmı daha sanatlıdır. Geleneksel Şanlıurfa konutları daha çok kendi içine kapalı olup, gerek odaları gerekse eyvanlar geniş avlulara bakarlar. Avlunun ortasında bir su havuzu bulunur, bu havuzun etrafı ağaçlandırılır. Ağaçlandırma sırasında kış mevsiminde yapraklarını döken, yaz mevsiminde ise gölgeleri geniş olan türler seçilir. Bu evlerin zemin katlarının sokakla olan ilişkisi tamamen kesilmiştir, İklim özelliklerine bağlı olarak yıl boyunca çok yoğun olarak kullanılan geniş avlular, imkânlar ölçüsünde kullanışlı ve yaşanılabilir duruma getirilmiştir. Bu konutların bir kısmının günümüzde turizm amaçlı kullanılmasıyla birlikte restorasyonları yapılmıştır. Özellikle sıra geceleri vb. yöresel kültürel faaliyetlerin bu konutlarda icra edilmesiyle birlikte bu mekânlar yeni gelir kapıları olmuştur

Abstract

In this stady, within the interaction of human and natural enviroment, the excursion-observation method was carried out in order to investigate the traditional Şanlıurfa residences, which have an important background in the history of Anatolian City housing Traditional Şanlıurfa residences, which were built by taking into account the climate of the region, economic activities, social structure of the inhabitants, have survived throughout the history. Until recently, due to social structure of the local society, the family structure has been quite strong. The families have had a characteristic of sheltering more than one generations under the same roof. Therefore the traditional large and functional residences were built by taking into account of the traditional family structure. These residences represent a special architecture, with larger courtyard, a lot of rooms and iwan. Streets are mainly narrow, deep and labyrinth. As it is known quite well, in the Islamic society the family confidence is very important and this characteristic was always bear in mind when designing the residences. The residences represent a introverted character and both rooms and iwan open out to the larger patios or iwans. There is always a pool in the middle of patio with some trees around it. The ground floor of these residences has no direct exit to the street and throughout the year units of the residence are used by the family member. As some of these residences were started to have been used for touristic purposes , a necessity appeared that these buildings are to be restorated. Especially when some of these residences were converted in to the traditional song nights house, they have become source of a new income for the local people