KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi / 2026 / Cilt: 12 Sayı: 1

GEÇ BİZANS DÖNEMİ’NDE SAROS KÖRFEZİ KUZEY KIYILARINDA LİMANLAR VE SURLU YERLEŞMELER

Harbors and Walled Settlements on the Late Byzantine Gulf of Saros’ Northern Coastline

Hasan Sercan Sağlam

Sayfa
103–145
Yayın Tarihi
2026-07-22
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Saros Körfezi geneli günümüze dek birçok bilimsel araştırmaya konu olmuşsa da kuzey kıyılarının Orta Çağ dönemiyle ilintili olarak özellikle de Geç Bizans Dönemi tarihsel topoğrafyası bir hayli muğlak kalmıştır. Dahası, bölgedeki belli başlı tahkimli yerleşmeler, disiplinler arası bir yaklaşımla en başta mimarlık tarihi yönüyle detaylı biçimde ele alınmadığı gibi, bu tahkimatlarla ilintili olması muhtemel limanların kimliği de meçhul biçimde süregelmiştir. Bu çalışmada, öncelikle literatürdeki güncel argümanlar ile bunlarda görülen eksiklikler ve belirsizlikler ortaya konmuştur. Daha sonra Saros Körfezi’nin kuzey sahilinde, günümüz Yaylaköy, Mecidiye ve Gökçetepe köylerinde bulunan üç adet Bizans tahkimatı, yine akademik yazında mevcut veriler üzerinden derlenmiş ve sınıflandırılmıştır. Bu esnada, söz konusu yapıların anlaşılabilmesi ve tarihlenebilmesine yönelik bir kılavuz olması bakımından Bizans tahkimat mimarisine dair özet mahiyetinde bir inceleme çalışmaya eklenmiştir. Araştırmanın ana bölümünü yazılı ve kartografik portolanlar, dönemsel tanıklıklar ve arşiv belgeleri gibi birincil kaynakların bir bütün halinde, saha verileri ışığında birbiriyle kıyaslamalı biçimde yeniden irdelenmesi oluşturmaktadır. Bulgulara göre, mevcut Yaylaköy Kalesi esas olarak Orta Bizans Dönemi’ne, yaklaşık olarak 9-10. yüzyıllara tarihlenmektedir. Yine mevcuttaki Mecidiye ve Gökçetepe kalelerinin ise 13. yüzyıl inşaları olduğu düşünülmektedir. Tüm bu kaleler olasılıkla 15. yüzyılda terk edilmiştir. Geç Bizans Dönemi itibariyle Yaylaköy-Pacheia ve Mecidiye-Xeros yer eşleşmeleri söz konusudur. Buralar aynı zamanda liman özelliğine sahiptir ve tanımlı ticaret rotaları üzerinde yer almaktadır. Gökçetepe-Megarision ise son yer eşleşmesi olup bu bölgede ticari öneme sahip bir liman belirlenememiştir.

Abstract

Although the Gulf of Saros has been the subject of much scientific research to date, the historical topography of its northern shores in the context of the Middle Ages, especially during the Late Byzantine Period, has remained rather ambiguous. Moreover, the major fortified settlements in the region were not discussed in detail with an interdisciplinary approach, especially in terms of architectural history. The identity of the harbors, highly likely related to those fortifications, also remained unknown. In this study, first, the current arguments in the literature were discussed through their deficiencies and uncertainties. Then, three Byzantine fortifications located in the present-day villages of Yaylaköy, Mecidiye and Gökçetepe on the northern coast of the Gulf of Saros were compiled and classified based on the data available in the academic sources. Meanwhile, a summary review of Byzantine fortification architecture was added to the study as a guide for understanding and dating the structures in question. The main part of the research is the reexamination of primary sources, such as written and cartographic portolans, contemporary testimonies and archival documents in the light of field data and through comparisons. According to the findings, the present Yaylaköy Castle supposedly dates back mainly to the Middle Byzantine Period, approximately to the 9th-10th centuries. The present Mecidiye and Gökçetepe castles are presumably 13th century constructions. All those castles were seemingly abandoned by the 15th century. As of the Late Byzantine Period, there were Yaylaköy-Pacheia and Mecidiye-Xeros site matches. Those places also had harbors and were located on certain trade routes. Gökçetepe-Megarision was the last site match, where no harbor of commercial importance was identified in that region.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Sağlam, H. S. (2026). GEÇ BİZANS DÖNEMİ’NDE SAROS KÖRFEZİ KUZEY KIYILARINDA LİMANLAR VE SURLU YERLEŞMELER. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 1, 103–145. https://doi.org/10.30517/cihannuma.1866751

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

Kaynakça (103)

  1. VII. Konstantinos, Constantinus Porphyrogenitus, De Thematibus et De Administrando Imperio, Accedit Hieroclis Synecdemus cum Bandurii et Wesselingii Commentariis, C. 3, yay. haz. August Immanuel Bekker (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, C. 18), Eduard Weber, Bonn 1840.
  2. Agapitos, Panagiotis, “John Tzetzes and the blemish examiners: a Byzantine teacher on schedography, everyday language and writerly disposition”, Medioevo Greco, C. 17 (2017), s. 1-57.
  3. Agathias, Agathiae Myrinaei Historiarum Libri Quinque, yay. haz. Rudolf Keydell (Corpus Fontium Historiae Byzantinae, C. 2), De Gruyter, Berlin 1967.
  4. Akın, Sevgi, Osmanlı Klasik Döneminde Tekirdağ ve Keşan: 1456-1556, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Bolu 2014.
  5. Akropolites, Georgios, The History, yay. haz. Ruth Macrides, Oxford University Press, New York 2007.
  6. Archivio di Stato di Lucca, Fondo Stampe n. 1193 (1327 önc.), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/358.
  7. Asdracha, Catherine, Inscriptions protobyzantines et byzantines de la Thrace orientale et de l'île d'Imbros (IIIe-XVe siècles), Ministère de la culture, Caisse des recettes archéologiques, Atina 2003.
  8. Bahar, Bilge, İzmit Körfezi Bizans Dönemi Savunma Yapıları Bağlamında Gebze, Eskihisar Kalesi, Hacettepe Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2013.
  9. Bellin, Jacques Nicolas, Observations sur the construction de la carte de l’archipel, Dressée au dépôt des Plans & Journaux de la Marine, pour servir aux Vaisseaux du Roi; par ordre de M. le Comte de Maurepas, b.y., Paris 1738. Biblioteca Apostolica Vaticana (BAV).
  10. Cod. Vat. Lat. 2972 (yak. 1321), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/805.
  11. Cod. Vat. Lat. 14207 (yak. 1350), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/432.
  12. Biblioteca dell’ Accademia Etrusca, n. 105 (1300-1350), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/51.
  13. Biblioteca Riccardiana, Ricc. 3827 (1300-1325), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/53.
  14. Bibliothèque municipale de Lyon, MS 175 (yak. 1321), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/463.
  15. Bibliothèque nationale de France (BnF).
  16. CPL GE DD-687 (RES) (1313), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/240.
  17. FRBNF44588525 (1903), https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b101009296.
  18. GE B-1118 (RES) (yak. 1270-1290), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/50.
  19. GE D-16648 (1780), https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8494366k.
  20. GE SH 18 PF 98 DIV 2 P 22 (1785), https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b53100976g.
  21. Latin 4850 (1325-1350), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/579.
  22. British Library. Add. MS 27376 (yak. 1321), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/458.
  23. Add. 31318-A (1470), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/142.
  24. Bunson, Matthew, Encyclopedia of the Roman Empire, Infobase Publishing, New York 2014.
  25. Hartmann, Carmen Cardelle de (yay. haz.), Victoris Tunnunensis Chronicon cum reliquiis ex Consularibus Caesaraugustanis et Iohannis Biclarensis Chronicon (Corpus Christianorum Series Latina, C. 173A), Brepols, Turnhout 2001.
  26. Christides, Vassilios, “The Raids of the Moslems of Crete in the Aegean Sea: Piracy and Conquest”, Byzantion, C. 51, S. 1 (1981), s. 76-111.
  27. Collezione privata di Principe Filippo Corsini (1330), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/468.
  28. Crow, James, “Fortifications and the Late Roman East: From Urban Walls to Long Walls”, War and Warfare in Late Antiquity, yay. haz. Alexander Sarantis, Neil Christie, Brill, Leiden 2013.
  29. Crow, James, “Fortifications”, The Archaeology of Byzantine Anatolia, From the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks, yay. haz. Philipp Niewöhner, Oxford University Press, Oxford 2017, s. 90-108.
  30. David Rumsey Historical Map Collection (DRHMC).
  31. 2936.012, XII, 13 (1764), https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~35694~1200698.
  32. 10001.403 (xxviii), 403 (1585), https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~275867~90048687.
  33. 11438.146, 166, 146 (1685), https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~290632~90062257.
  34. 12059.061, 48, 61 (1738), https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~284120~90056627.
  35. 12240.066, 51-54, 66 (1895), https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~319965~90088893.
  36. 12432.010, 6 sheets, 10 (1855), https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~325349~90094299.
  37. Debanne, Alessandra, Lo Compasso de navegare, Edizione del codice Hamilton 396 con commento linguistico e glossario, Peter Lang, Brüksel 2011.
  38. Delatte, Armand, Les Portulans Grecs, C. 1, Liège Faculté de Philosophie et Lettres & Librairie E. Droz, Liège 1947.
  39. Deluigi, Humberto Cesar Hugo, Winter in the Land of Rûm: Komnenian Defenses Against the Turks in Western Anatolia, Bilkent Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2015.
  40. Demirli, Murat, “Keşan, Mecidiye Kalesi”, Edirne - Risk Altındaki Mimari Miras, yay. haz. İnci Türkoğlu, Kültürel Mirası Koruma Derneği, İstanbul 2022, s. 132-134.
  41. — — —, “Keşan, Gökçetepe Kalesi”, Edirne - Risk Altındaki Mimari Miras, yay. haz. İnci Türkoğlu, Kültürel Mirası Koruma Derneği, İstanbul 2022, s. 139-142.
  42. Doğan, Yunus, The transformation of an itinerant army: from the Catalan Company to the Catalan Duchy of Athens and Neopatras (1303-1388), Bilkent Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2019.
  43. Dölger, Franz, Aus den Schatzkammern des Heiligen Berges, Bisher F. Bruckmann, Münih 1948.
  44. Foss, Clive, David Winfield, Byzantine Fortifications: An Introduction, University of South Africa, Pretoria 1986.
  45. Gautier-Dalché, Patrick, Carte marine et portulan au XIIe siécle: Le “Liber de existencia riveriarum et forma maris nostri Mediterranei” (Pise, circa 1200), École française de Rome, Roma 1995.
  46. Gibbon, Edward, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, C. 2, Cosimo Classics, New York 2008.
  47. GKM - Generalkarte von Mitteleuropa.
  48. 44-41 Dimotika (1906), https://www.landkartenarchiv.de/gkm.php?q=44-41.
  49. 44-41 Dimotika (1940) https://www.landkartenarchiv.de/gkm.php?q=dimotika_1940_44_41
  50. Hernandez, Frances, “The Turks with the Grand Catalan Company, 1305-1312”, Boğaziçi Üniversitesi Dergisi, Hümaniter Bilimler, C. 2 (1974), s. 25-45.
  51. İBB Atatürk Kitaplığı (Ata). Hrt_000216 (1913), https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/tr/Kitaplik/Koleksiyonlar.
  52. Hrt_000947, (t.y.), https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/tr/Kitaplik/Koleksiyonlar.
  53. Hrt_000986 (t.y.), https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/tr/Kitaplik/Koleksiyonlar.
  54. Jacoby, David, “An Unpublished Medieval Portolan of the Mediterranean in Minneapolis”, Shipping, Trade and Crusade in the Medieval Mediterranean, yay. haz. Ruthy Gertwagen, Elizabeth Jeffreys, Routledge, Londra ve New York 2012, s. 65-83.
  55. James Ford Bell Library, University of Minnesota. Ms. 1300 Po, “Portolano del Adriatico e Mediterra, late 14th century” (yak. 1275), https://umedia.lib.umn.edu/item/p16022coll184:12082.
  56. Kanavoutzes, Ioannes, Ioannis Canabutzae magistri ad principem Aeni et Samothraces in Dionysium Halicarnasensem commentarius, yay. haz. Maximilian Lehnerdt, Leipzig, B.G. Teubner 1890.
  57. Kedrenos, Georgios, Georgius Cedrenus, Ioannis Scylitzae Ope, C. 2, yay. haz. August Immanuel Bekker (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, C. 9), Eduard Weber, Bonn 1839.
  58. Khoniates, Niketas, O City of Byzantium: Annals of Niketas Choniates, yay. haz. Harry J. Magoulias, Wayne State University, Detroit 1984.
  59. Kontogiannis, Nikos D., Byzantine Fortifications: Protecting the Roman Empire in the East, Pen & Sword, Philadelphia 2022.
  60. Kretschmer, Konrad, Die Italienischen Portolane des Mittelalters: Ein Beitrag zur Geschichte der Kartographie und Nautik, Ernst Siegfried Mittler und Sohn, Berlin 1909.
  61. Kritovoulos, Mikhael, “Critobulus, De Rebus Gestis Mechemetis II, Inde Ab Anno 1451 usque ad Annum 1467 p. Chr”, yay. haz. Karl Wilhelm Ludwig Müller, Fragmenta Historicorum Graecorum, C. 5, S. 2, yay. haz. Victor Langlois, A. Firmin-Didot, Paris 1872, s. 40-161.
  62. Kurtuluş, İsmail Hakkı, Edirne İl Sınırları İçindeki Kalelerin Tespit ve Değerlendirmesi, İstanbul Üniversitesi Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul 2020.
  63. — — —, “Keşan Kaleleri”, Keşan Araştırmaları, Keşan’ın Kurtuluşunun 100. Yılına, yay. haz. Fatma Çalik Orhun, Billur Ocak, Trakya Üniversitesi, Edirne 2021a, s. 17-36.
  64. — — —, “Edirne İli, Keşan İlçesi, Mecidiye Köyü, İtalyan Koyundaki Magarisi Kalesi”, 24. Uluslararası Orta Çağ ve Türk Dönemi kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Kitabı (7-9 Ekim 2020), yay. haz. Enes Kavalçalan, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Nevşehir 2021b, s. 428-450.
  65. Külzer, Andreas, “Die Küstengestade des Golfs von Saros und der thrakischen Chersones von der Antike bis zur frühen Neuzeit: einige Anmerkungen”, Byzantina Mediterranea: Festschrift für Johannes Koder zum 65. Geburtstag, yay. haz. Klaus Belke, Ewald Kislinger, Andreas Külzer, Maria A. Stassinopoulou, Böhlau, Viyana, Köln, Weimar 2007, s. 353-363.
  66. Külzer, Andreas, Tabula Imperii Byzantini 12, Ostthrakien (Europe), yay. haz. Johannes Koder, Österreichische Akademie der Wissenschaften, Viyana 2008.
  67. — — —, “The Byzantine Road system in Eastern Thrace: Some Remarks”, 4th International Symposium on Thracian Studies, Byzantine Thrace, Evidence and Remains, Komotini, 18-22 April 2007, Proceedings, yay. haz. Charalambos Bakirtzis, Nikos Zekos, Xenophon Moniaros, Adolf M. Hakkert, Amsterdam 2011, s. 179-201, 800-801.
  68. Lemerle, Paul, André Guillou, Nicolas Svoronos, Denise Papachryssanthou (yay. haz.), Actes de Lavra, 3, De 1329 à 1500, P. Lethielleux, Paris 1979.
  69. Library of Congress, G5672.M4P5 13-- .P6 (Vellum 3) (1325-1350), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/144.
  70. Meletios, Γεωγραφία παλαιά και νέα, Nikolaos Glykys, Venedik 1728.
  71. Moncada, Francisco de, Espedición de los Catalanes y Aragoneses contra Turcos y Griegos, Biblioteca de la Instrucción Universal, Madrid 1860.
  72. Muntaner, Ramon, Crónica d’en Ramon Muntaner, yay. haz. José Coroleu, La Renaixensa, Barcelona 1886.
  73. Museo Correr, Cl. XLIVa n. 0028 (1318), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/462.
  74. Müller, Karl (yay. haz.), Geographi Græci Minores, C. 1, Firmin-Didot, Paris 1882.
  75. Nemlioğlu Koca, Yasemin, “Coğrafyayı Okumak: Kitab-ı Bahriye Nüshaları Üzerine Sistematik Bir Değerlendirme”, lnternational Journal of Geography and Geography Education, C. 42 (2020), s. 504-526.
  76. Österreichische Nationalbibliothek, Cod. 594 (Cimel. 20) (1318), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/2274.
  77. Pakhymeres, Georgios, Relations Historiques, C. 4, Kit. 10-13, yay. haz. Albert Failler (Corpus Fontium Historiae Byzantinae, C. 24/4), Institut Français d’Étubes Byzantines, Paris 1999.
  78. Petersen, Leif Inge Ree, Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400-800 AD), Brill, Leiden 2013.
  79. Pîrî Reis, Kitâb-ı Bahriyye, Denizcilik Kitabı, C. 2, yay. haz. Yavuz Senemoglu, Kervan Kitapçılık, İstanbul 1973. — — —, Kitâb-ı Bahriye, C. 4, ‎ yay. haz. Ertuğrul Z. Ökte, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tarih Araştırmaları Vakfı, Ankara 1988.
  80. Pringle, Denys, The Defence of Byzantine Africa from Justinian to the Arab Conquest: An Account of the military history and archaeology of the African provinces in the sixth and seventh centuries, BAR, Oxford 1981.
  81. Prokopios, Procopius, C. 3, yay. haz. Karl Wilhelm Dindorf (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, C. 42), Eduard Weber, Bonn 1838.
  82. Pryor, John H., Elizabeth Jeffreys, The Age of the Dromōn: The Byzantine Navy Ca 500-1204, Brill, Leiden 2006. Psellos, Mikhael, Michael Psellus, Fourteen Byzantine Rulers, yay. haz. Edgar Robert Ashton Sewter, Penguin Books, Londra 1966.
  83. Rapoport, Yossef, Emilie Savage-Smith, An Eleventh-Century Egyptian Guide to the Universe: The Book of Curiosities, Brill, Leiden, Boston 2014.
  84. Scriptor Incertus, Leonis Grammatici, Chronographia, yay. haz. August Immanuel Bekker (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, C. 31), Eduard Weber, Bonn 1842, s. 333-362.
  85. Seeck, Otto (yay. haz.), Notitia dignitatum, accedunt Notitia urbis Constantinopolitanae et laterculi prouinciarum, Weidmannsche Buchhandlung, Berlin 1876.
  86. Setton, Kenneth M., “On the Raids of the Moslems in the Aegean in the Ninth and Tenth Centuries and Their Alleged Occupation of Athens”, American Journal of Archaeology, C. 58, S. 4 (1954), s. 311-319.
  87. Soustal, Peter, Tabula Imperii Byzantini 6, Thrakien (Thrake, Rodope und Haimimontos), yay. haz. Herbert Hunger, Österreichische Akademie der Wissenschaften, Viyana 1991.
  88. Tafel, Gottlieb Lucas Friedrich, Georg Martin Thomas (yay. haz.), Urkunden zur älteren Handels- und Staatsgeschichte der Republik Venedig, C. 1, k.k. Hof- und Staatsdruckerei, Viyana 1856.
  89. Tok, Emine, “On İkinci ve On Üçüncü Yüzyılların Sosyopolitik Ortamında Yeşeren Bir Savunma Ağı: Neokastra”, 1. Uluslararası Sevgi Gönül Bizans Araştırmaları Sempozyumu: Bildiriler, yay. haz. Ayla Ödekan, Engin Akyürek, Nevra Necipoğlu, VEKAM, İstanbul 2010, s. 303-311.
  90. Tolias, George, The Greek Portolan Charts 15th-17th Centuries, Olkos, Atina 1999. Topkapı Sarayı Müzesi, Hazine 644, fol. 2v-3r (1567), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/1805.
  91. Troianos, Spyros, “Καστροκτισία. Einige Bemerkungen über die finanziellen Grundlagen des Festungsbaues in byzantinischen Reich”, Βυζαντινά, C. 1 (1969), s. 39-57.
  92. Tzetzes, Ioannes, Ioannis Tzetzae, Epistulae, yay. haz. Pietro Luigi M. Leone, B.G. Teubner, Leipzig 1972.
  93. Umar, Bilge, Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İnkılap Kitabevi, İstanbul 1993.
  94. URL 1, https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carte_Pisane_Jomard.png (15.04.2023)
  95. Uzzano, Giovanni da, “Compasso: A mostrare a Navicare dall’uno stretto all’altro”, Della decima e delle altre gravezze, C. 4, Kit. 2, yay. haz.Giovanni Francesco Pagnini, Giuseppe Bouchard, Lizbon ve Lucca 1766, s. 196-284.
  96. Walters Art Museum, Ms. W.658, Book on navigation, Kitāb-i baḥriye (yak. 1700), fol. 44b, https://www.davidrumsey.com/luna/servlet/detail/RUMSEY~8~1~299973~90071749.
  97. Warner, Thomas A., “The Compasso-Rizo Family of Portolans and the 13th Century Revolution in Navigation”, Society for the History of Discoveries: 60th Anniversary Conference, 13-14 Kasım 2020, Sözlü Bildiri, https://www.academia.edu/44502572/The_Compasso_Rizo_Family_of_Portolans_and_the_13_th_century_revolution_in_navigation.
  98. Whittow, Mark, The making of Byzantium, 600-1025, University of California Press, Berkeley, Los Angeles 1996.
  99. Yaraş, Ahmet, Gamze Üsküplü Akgül, Hasat Akgül, “Saros Körfezi Kuzey Kıyısında Bir Kale: Mecidiye ve Çevresindeki Arkeolojik Araştırmalar Hakkında Ön Değerlendirme”, TÜBA-AR Türkiye Bilimler Akademisi Arkeoloji Dergisi, C. 33 (2023), s. 111-128.
  100. Yavuzatmaca, Mercan, A Study on the Building Techniques and Materials in the Late Antique and Byzantine Fortifications in Anatolia: Ancyra and Nicaea, Orta Doğu Teknik Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2016.
  101. Zentralbibliothek Zürich, R.P.4 (1321), https://medea.fc.ul.pt/view/chart/513.
  102. Zurita, Jerónimo, Los cinco libros postreros de la primera parte de los anales de la Corona de Aragón, C. 2, Colegio de San Vicente Ferrer, Zaragoza 1610.
  103. Zygomalas, Theodosios, “Notice Biographique sur Jean et Théodose Zygomalas”, yay. haz. Émile Legrand, Recueil de textes et de traductions, publié par les professeurs de l’École des langues orientales vivantes, C. 2, Imprimerie Nationale, Paris 1889, s. 67-264.