KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Artuklu Akademi / 2026 / Cilt: 13 Sayı: 1

Dilbilimsel Tefsir Literatüründe Hadîs Kullanımı: ed-Dürrü’l-masûn Örneği

The Use of Narration in Linguistic Exegesis Literature: The Example of ed-Dürrü’l-masûn

İbrahim Ayhan, Kadir İltir

Sayfa
203–225
Yayın Tarihi
2026-05-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗

Özet

Bu çalışma, hicri 8. yüzyılda yaşamış müfessirlerinden biri olan Semîn el-Halebî’nin (ö. 756/1355) ed-Dürrü’l-masûn adlı tefsirinde yer alan rivâyetlerin kullanım biçimini inceleyerek söz konusu rivâyetlerin dilsel, itikadî ve ahlâkî tartışmalar bağlamındaki işlevini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu anlamda çalışma, hadis rivâyetlerinin dilbilimsel tefsir literatüründe sahip olduğu rolü, disiplinler arası bir bakış açısıyla ele almakta ve lugavî şahitlikten teolojik istidlâle kadar uzanan konumunu tespit etmektedir. Araştırmanın yöntemi, ed-Dürrü’l-masûn’un rivâyet içeriklerinin metin merkezli analizi üzerine inşa edilmiştir. Bu çerçevede, hadislerin gramer tartışmalarında, kırâat farklılıklarının yorumunda, Allah’ın sıfatlarına dair teolojik meselelerde, ahlakî konularda ve psikolojik hususlara ilişkin açıklamalarda nasıl bir işlev gördüğü örnekler üzerinden incelenmiştir. el-Halebî’nin rivâyetleri kullanma biçimi, onları sened açısından ele almaktan çok, dilbilimsel ve anlam inşasına katkı sağlayan örnekler olarak değerlendirme şeklindedir. Çalışma, hadislerin tefsirde çok boyutlu roller üstlendiğini ortaya koymaktadır. Nahiv ve lugavî tartışmalarda hadisler, kelime kökenlerinin, mecaz–hakikat ayrımlarının ve fiil-edat kullanımlarının açıklanmasında birer şahit işlevi görmüştür. Kırâat farklılıklarının yorumunda hadisler, lehçe çeşitliliğini destekleyen veya anlam ihtimallerini sınırlandıran deliller olarak kullanılmıştır. Teolojik tartışmalarda ise Allah’ın ilim sıfatı, peygamberlerin masumiyeti ile Allah ve resul ilişkisinin dengeli yorumu gibi kritik konularda belirleyici olmuştur. Bununla beraber ahlakî ve psikolojik unsurlar barındıran rivâyetler, bireysel davranışların oluşmasında da önemli bir rol üstlenmiştir. Çalışmamız, bu cihetle hadislerin dilbilimsel tefsir metodolojisindeki konumunu bütüncül bir perspektifle ortaya koyarak, Kur’ân yorum geleneğinde hadis–dil ilişkisinin önemini vurgulamaktadır. ed-Dürrü’l-masûn, hadislerin dilbilimsel tefsirdeki merkezi rolünü ortaya koyan önemli kaynaklardan biridir. Bu eser, hadislerin nakledilen rivâyetler olmanın yanı sıra dil, anlam ve yorumlama süreçlerinde vazgeçilmez önemli birer kaynak olduğunu göstermektedir. el-Halebî’nin yaklaşımı, hadisleri hem dilsel hem de teolojik boyutta anlam inşasının bir parçası haline getirmektedir. Böylece çalışma, hadislerin dilbilimsel tefsir metodolojisindeki konumunu bütüncül bir perspektifle ortaya koyarak, Kur’ân yorum geleneğinde hadis–dil ilişkisinin önemini vurgulamaktadır.

Abstract

This study examines the use of narrations found in al-Durr al-Maṣūn, the Qurʾānic exegesis authored by Samīn al-Ḥalabī (d. 756/1355), one of the prominent exegetes of the eighth century AH. It aims to identify the functions of these narrations—particularly hadith reports—within linguistic, theological, and ethical discussions. From this perspective, the study approaches the role of hadith narrations in the literature of linguistic exegesis through an interdisciplinary framework, tracing their function from lexical attestation to theological inference. The research methodology is based on a text-centered analysis of the narrational material in al-Durr al-Maṣūn. Accordingly, the study investigates, through selected examples, how hadiths are employed in grammatical debates, interpretations of variant Qurʾānic readings (qirāʾāt), theological discussions concerning the attributes of Allah, as well as ethical and psychological explanations. Al-Ḥalabī’s use of narrations does not primarily focus on evaluating their chains of transmission; rather, he treats them as illustrative elements that contribute to linguistic analysis and the construction of meaning. The findings reveal that hadiths play multidimensional roles in Qurʾānic exegesis. In grammatical and lexical discussions, they function as authoritative evidence for explaining word origins, distinguishing between literal and metaphorical meanings, and clarifying the usage of verbs and prepositions. In the interpretation of qirāʾāt differences, hadiths are used either to support dialectal diversity or to limit possible semantic interpretations. In theological debates, they are decisive in addressing key issues such as God’s attribute of knowledge, the infallibility of prophets, and the balanced understanding of the relationship between God and His messengers. Moreover, narrations with ethical and psychological content contribute both to concretizing Qurʾānic values and to shaping individual moral behavior. In this respect, al-Durr al-Maṣūn emerges as a significant source that clearly demonstrates the central role of hadiths in linguistic exegesis, highlighting the importance of the hadith–language relationship within the Qurʾānic interpretive tradition.

Anahtar kelimeler
🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ayhan, İ., İltir, K. (2026). Dilbilimsel Tefsir Literatüründe Hadîs Kullanımı: ed-Dürrü’l-masûn Örneği. Artuklu Akademi, Cilt: 13 Sayı: 1, 203–225. https://doi.org/10.34247/artukluakademi.1861549

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

↗Yeni Sekme

PDF belgesi yükleniyor...

Kaynakça (67)

  1. Aclûnî, İsmâîl b. Muhammed b. Abdilhâdî el-Cerrâhî. Keşfü’l-hafâ’ ve müzîlü’l-ilbâs. 2 Cilt. Dımaşk: Mektebetü’l-‘ilmi’l-hadîs, 1421/2000.
  2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şu‘ayb el-Arnaût-İbrâhîm ez-Zeybek. 50 Cilt. Beyrut: Müessetu’r-risâle, 1420/1999.
  3. Aktay, Yasin-vd. Önce Söz Vardı. İstanbul: Vadi Yayınları, 4. Basım, 2020.
  4. Alemdar, Yusuf. “Kıraatlerin Ortaya Çıkışı Meselesine Yeni(den) Bir Bakış”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1-2 (Aralık-2004), 143-170.
  5. Arslan, Mehmet Nafi. es-Semîn el-Halebî’nin ed-Durru'l-Masûn Adlı Eserinde Merfûât ile İlgili Tartışmalar. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
  6. Arslan, Mehmet Nafi. “es-Semîn el-Halebî’nin Hayatı ve İlmî Şahsiyeti”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 9 (Haziran2017), 29-61. https://doi.org/10.16947/fsmia.323345.
  7. Arslan, Şükrü. “Es-Semîn ve Garîbu’l- Kur’an’ındaki Metodu”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11 (1993), 111-121.
  8. Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 13 Cilt. thk. Abdulaziz Abdullah b. Bâz. Beyrut: Dâru’l-ma‘rife, ts.
  9. Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Fethu’l-bârî bî-şerhî Sahîhi’l-Buhârî. thk. Şu‘ayb el-Arnaût – ‘Âdil Mürşid. 26 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-‘alemiyye, 1434/2013.
  10. Aydın, Bünyamin - Aydın, Osman. “Dilbilimsel Çözümlemelerin Hadislerin Anlaşılmasında Kullanımı: İbn Huzeyme’nin Sahîh’i Özelinde”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 7/3 (Eylül 2023), 490-513. https://doi.org/10.32711/tiad.1282210.
  11. Aydın, Garip. “Hadislerin Tefsir Kaynaklarında Kullanımı (el-Alak Sûresi Örneği)”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 6/1 (Temmuz 2023), 164-186. https://doi.org/10.54122/umde.1307277;
  12. Bahar, Murat. “Tefsir Müktesebatının ‘Nakil’ Olarak İsimlendirilme Problemi”, Kitabiyat İlahiyat Araştırmaları İnceleme-Eleştiri Dergisi 3/1 (Haziran 2025), 6-32.
  13. Bilen, Osman. Çağdaş Yorumbilim Kuramları. İstanbul: Doğu Batı Yayınları, 2016.
  14. Birand, Kâmiran. Kâmıran Birand Külliyatı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1998.
  15. Boleli, Nusrettin. “Nahivde Hadisle İstişhâd Meselesi”. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5-6, (1987-1988).
  16. Buhârî, Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî. el-Câmi‘u’s-sahîh. 10 Cilt. Kahire: Dâru’t-te’sîl, 1. Basım, 1433/2012.
  17. Demâmînî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Ömer el-Mahzûmî el-İskenderî. Şerhü’d-Demâmînî ‘alâ muğni’l-lebîb. thk. Muhammed Âtıf et-Terrâs. 4 Cilt. Kahire: Dâru’s-Selâm, 1. Basım, 1443/2022.
  18. Dinç, Ömer. Erken Dönem Tefsir Geleneğinde Nakil Anlayışı. İstanbul: İSAM, 2022.
  19. Doğan, Halil İbrahim. “İlimler Tasnifinde Hadis İlminin Yeri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 23/2 (Eylül 2023), 763-804. https://doi.org/10.33415/daad.1306923.
  20. Ercan, Bilal. “Nizâmeddîn en-Nîsâbûrî’nin Tefsirinde Rivayet Kullanımı”. Balıkesir İlahiyat Dergisi. 22 (01 Aralık 2025). 55-88. https://izlik.org/JA33BN52DH.
  21. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. Ezher. Tehzîbü’l-luğa. nşr. Muḥammed ʿAvḍ Mirʿab. 8 Cilt. Beyrut: Dâru iḥyâi't-turâŝi'l-ʿarabî, 2001.
  22. Ezrakî, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Abdillâh b. Ahmed b. Muhammed. Ahbâru Mekke. thk. Abdulmelîk b. Abdullah Duheyş. 2. Cilt. b.y.: Mektebetü’l-esedî, 1. Basım, 1424/2003.
  23. Ferâhîdî, Ebû Abdirrahmân el-Halîl b. Ahmed b. Amr b. Temîm. Kitâbü’l-ʿAyn. nşr. Mehdî el-Maḫzûmî, İbrahim es-Sâmerrâʾî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetu'l-Hilâl, 1988.
  24. Hadîsî, Hadice. Mevkifü’n-Nühhât mine’l-ihticâc bi’l-Hadîsi’ş-Şerîf. Irak: Dâru’r-Raşîd, 1981.
  25. Halebî, es-Semîn. el-‘İkdu’n-nedîd fî şerhi’l-Kasîd. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. 2 Cilt. Cidde: Dâru nûri’l-mektebât, 1. Basım, 1422/2001.
  26. Halebî, Semin. ‘Umdetu’l-huffâz fî tefsiri eşrefi’l-elfâz. thk. Muhammed Bâsil ‘Uyûn es-Sûd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-‘ilmiyye, 1. Basım, 1417/1996.
  27. Herevî, Ebû Ubeyd Ahmed b. Muhammed b. Muhammed. Kitâbü’l-Ğarîbeyn fi’l-Kurʾân ve’l-hadîs. nşr. Aḥmed Ferîd el-Mezîdî. 6 Cilt. b.y.: Mektebetu Nizâr Muṡṭafâ, 1419/1999.
  28. Huseyn, Muhammed el-Hadir. “Arapça’da Kelime ve Kuralların Doğrulanması İçin Hadislerin Kullanılması”. çev. Hasan Taşdelen. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (Ocak 2004), 210-225.
  29. İbnu’l-Cezerî, Ebu’l-Hayr Şemsuddîn Muhammed b. Muhammed. Ğayetu’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Ebû İbrahim Amr b. Abdillah. 4 Cilt. Kahire: Dâru’l-lü’lü’, 1. Basım, 1438/2017.
  30. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Cemâlüddîn Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Mustafa es-Sakâ vd. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-turâsi’l-‘Arabî, 1985.
  31. İbn Akîl, Ebû Muhammed Bahâüddîn Abdullah b. Abdirrahmân b. Abdillâh. Şerhu İbn ‘Akîl ‘alâ Elfiyyeti İbn Mâlik. thk. Muhammed Muhyiddin Abdülhamîd. 2 Cilt. Beyrut: Müessetü’r-risâle nâşirûn, 1. Bsım, 1436/2015.
  32. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd. es-Sünen. thk. Komisyon. 4 Cilt. Kahire: Dâru’t-tesîl, 1. Basım, 1435/2014.
  33. İbn Hâleveyh, Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Ahmed. el-Hücce fî’l-kırâ’âti’s-seb‘. thk. Abdül‘âl Sâlim Mekrem. Beyrut: Dâru’ş-şurûk, 3. Basım, 1399/1979.
  34. İmam Mâlik, Ebû Abdillâh Mâlik b. Enes el-Asbahî. el-Muvattaʾ. thk. Selîm b. ‘İd b. Muhammed b. Hüseyn. 5 Cilt. b.y.: Macmû‘atü’l-furkân, 1424/2003.
  35. İsnevî, Abdürrahîm b. el-Hasen b. Alî. Tabakâtu’ş-Şâfi‘îyye. thk. Abdullah el-Cebbûrî. 2 Cilt. Bağdat: Dîvânu’l-evkâf, 1. Basım, 1390/1970.
  36. Kabâve, Fahreddin. Tarîhu’l-ihticâci’n-nahvî bi’l-Hadîs-Şerîf. Halep: Dâru’l-Mültekâ, 1. Basım, 1425/2004.
  37. Karagöz, Mustafa. Dilbilimsel Tefsir ve Kur’ân’ı Anlamaya Katkısı. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2. Basım, 2015.
  38. Koca, Suat. Hadis ve Ahlâk. İstanbul: KURAMER Yayınları, 1. Basım, 2020.
  39. el-Kurtubî, Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferh. el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur‘ân. nşr. Aḥmed el-Berdûnî-İbrahim İṭfeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dâru'l-kutubi'l-Mıṣriyye, 1384/1964.
  40. Kuşeyrî, Müslim b. el-Haccâc b. Müslim. el-Câmi‘u’s-sahîh. 8 Cilt. Kahire: Dâru’t-te’sîl, 1. Basım, 1435/2014.
  41. Lakoff, George – Johnson, Mark. Metaforlar Hayat, Anlam ve Dil. çev. Gökhan Yavuz Demir. İstanbul: Minotor Kitap, 1. Basım, 2022.
  42. Fahri, Macid. İslam Ahlâk Teorileri. çev. Muammer İskenderoğlu-Atilla Arkan. İstanbul: Literâ Yayıncılık, 2004.
  43. Ma‘mer b. el-Müsennâ, Ebû Ubeyde. Mecâzü’l-Kur’ân. nşr. Fuat Sezgin. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-hancî, 1374/1954.
  44. Maral, Cüneyt. Kur’ân Tefsirde Dilbilimsel Yöntem (Tâberî Örneği). Ankara: İlâhiyât Yayınları, 1. Basım, 2019.
  45. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. es-Sünen. thk. Komisyon. 9 Cilt. Kahire: Dâru’t-te’sîl, 1. Basım, 1433/2012.
  46. Nîsâbûrî, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Muhammed b. Ahmed b. İbrâhîm el-Meydânî. Mecma‘u’l-emsâl. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdulhamîd. 2 Cilt. Kahire: Matba‘atu’s-Sünneti’l-Muhammediye, 1374/1955.
  47. Nuttal, Jon. Ahlak Üzerine Tartışmalar. çev. Abdullah Yılmaz. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 3. Basım, 2020.
  48. Nûrî, Ebû’l-Hasan. Ğaysu’n-nef‘ fî’l-kirââti’s-seb‘. thk. Ahmed Mahmûd Abdussamî‘. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. Basım, 1425/2004.
  49. Tatar, Burhanettin. Din, İlim ve Sanatta Hermenötik. İstanbul: İSAM Yayınları, 1. Basım, 2014.
  50. Tatar, Burhanettin. Felsefî Hermenötik ve Yazarın Niyeti. İstanbul: Vadi Yayınları, 3. Basım, 2018.
  51. Tatar, Burhanettin. Üç Derste Hermenötik. İstanbul: Vadi Yayınları, 3. Basım, 2021.
  52. et-Tayyâr, Müs‘âid b. Süleymân b. Nâsır. et-Tefsîru’l-lüğavî li’l-Kurâni’l-Kerîm. b.y.: Dâru İbni’l-Cevzî, ts.
  53. Tuna, Sedat. “Nahiv Kaidelerinin Belirlenmesinde Hadislerin İstişhad Olarak Kullanılması”. Darulhadis İslami Araştırmalar Dergisi 7 (Aralık 2024), 146-173. https://doi.org/10.61216/darulhadisdergisi.1509903.
  54. Tural, Hüseyin. “Arap Dilinde Şiir ve Hadisle İstişhâd Mes’elesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9 (Haziran 1990), 67-79.
  55. Özpınar, Ömer. “Teşekkül Sürecinde Hadis-Fıkıh İlişkisi Üzerine”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/20 (Eylül 2005), 129-150.
  56. Özyiğit, Mustafa. “Hicri İlk Üç Asır Tefsir Geleneğinde Rivayet Kullanımı ve Kur’an-Sünnet İlişkisine Etkileri”. Akademi Karabük Dergisi 9/2 (01 Aralık 2025), 114-127. https://izlik.org/JA94BH28KN.
  57. Palmer, Richard E. Hermenötik. çev. İbrahim Görener. İstanbul: Düşün Yayıncılık, 1. Basım, 2015.
  58. Sancak, Yusuf. “Hadîsin Arap Dili Temel Kaynakları İçinde İstişhad ve Edebî Yönü Arap Dili ve Edebiyatına Katkıları”, EKEV Akademi Dergisi Sosyal Bilimler, 9/24 (2005), 191-208.
  59. Sehâvî, Şemsuddîn Muhammed b. Abdirrahmân. Vecîzu’l-kelâm fî zeyli ‘alâ düveli’l-İslâm. thk. Beşşâr‘Avvâd Ma‘rûf-‘İsâm Fâris el-Harastânî-Ahmed el-Hutaymî. 4. Cilt. Beyrut: Müessesetu’r-risâle, 1. Basım. 1416/1995.
  60. Sehâvî, Şemsüddîn Muhammed b. Abdirrahmân. el-Makâsıdü’l-hasene fî beyâni kesîrin mine’l-ehâdîsi’l-müştehire ‘ale’l-elsine. thk. Muhammed Osman es-Haşt. Beyrut: Dâru’l-kitâbi’l-‘arabî, 1. Basım, 1405/1985.
  61. Sicistâni, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk. es-Sünen. thk. ‘Âdil b. Muhammed -‘İmâduddîn b. Abbâs. 8 Cilt. Kahire: Dâru’t-te’sîl, 1. Basım, 1436/2010.
  62. Şâir, Hasan Mûsâ. en-Nuhhât ve’l-Hadîsü’n-Nebeviyye. b.y: Vizâru’s-Sekâfeti ve’ş-Şebâb, 1. Basım, 1400/1980.
  63. Şen, Mustafa Fatih. es-Semîn el-Halebî’nin ed-Durru’l-Masûn Adlı Eserinin Ulûmu’l-Kur’ân ve Tefsir Usûlü Açısından İncelenmesi. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
  64. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd). el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Komisyon. 5 Cilt. Kahire: Dâru’t-te’sîl, 2. Basım, 1437/2016.
  65. Uysal, Muhittin. “Hadisin Arap Dilimine Etkisi ve Hadisle İstişhâd Mes’elesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 6/1 (Mayıs 2006), 97-126.
  66. Yener, Muazzem. Semîn el Halebî’nin ed-Durrû’l-Masûn Adlı Tefsîrinde Kıraâtlara Yaklaşımı. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
  67. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf ‘an hakâ’iki ğavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 2. Cilt. Beyrut: Dâru’l-kitâbi’l-‘arabî, 1. Basım, 1427/2006.