TİMUR DEVRİ BİR SÜSLEME ELEMANI OLARAK PAHTA GÜL MOTİFİ (ŞAH-I ZİNDE/SEMERKAND)

THE PAKHTA GUL MOTIF AS A DECORATIVE ELEMENT DURING THE TIMURID PERIOD (SHAH-I ZINDA/SAMARKAND)

Özet

Türk-İslam sanatının zengin motif çeşitliliğiyle öne çıkan en önemli yapı komplekslerinden biri, Özbekistan’ın Semerkant şehrinde yer alan ve geçmişi XI. yüzyıla dayanan Şah-ı Zinde yapılar topluluğudur. Timurlular döneminde eklemeler yapılan bu yapı kompleksi, mimari özellikleri, süslemeleri ve günümüzde hâlâ devam eden dini ritüellerin ev sahipliği yaptığı mekânlar olarak Timur devrinin izlerini taşıması açısından büyük bir öneme sahiptir. Yapı topluluğunun XI. yüzyıldan başlayan hikayesi yakın tarihte birçok onarım ve restorasyon çalışmasıyla günümüze kadar ulaşmıştır. Orta Çağ İslam sanatının çini üzerine işlenmiş en zengin süsleme örneklerini ihtiva eden Şah-ı Zinde yapıları üzerine yapılan çalışmalar, yapıları genellikle mimari boyutuyla ele almaktadır. Ancak yapı topluluğunu oluşturan türbelerin taç kapıları üzerinde yer alan çini süslemelerin zenginliği bu süsleme formlarının daha detaylı bir şekilde ele alınmasını zorunlu kılmaktadır. Özellikle Timur dönemi mimarlık örneklerinde sıkça tekrarlanan ve bölgesel bir süsleme motifi olarak karşımıza çıkan “Pahta Gül” motiflerinin dikkatli bir tahlil ile ele alınıp tasniflerinin yapılması gerekmektedir. Bu çalışma da Şah-ı Zinde yapı topluluğunu oluşturan türbelerin taç kapıları üzerinde bulunan “Pahta Gül” motiflerinin kullanım alanları ve tipleri üzerinde durularak, bu motifin bilinirliğini arttırmak hedeflenmiştir. Motifin bulunduğu yerlerin ve tiplerinin tespit edilmesi ile yetinilmemiş, motifin görünürlüğünün anlaşılması ve daha net bir şekilde değerlendirilmesi adına bilgi grafikleri hazırlanmıştır.

Abstract

One of the most important building complexes in Turkish-Islamic art, distinguished by its rich diversity of motifs, is the Shah-i Zinde complex, located in Samarkand, Uzbekistan, dating back to the 11th century. Additions were made during the Timurid period, and this complex is of great significance for its architectural features, ornamentation, and the fact that it bears traces of the Timurid era as a venue for religious rituals that continue to this day. The complex's history, which began in the 11th century, has survived to the present day through numerous repairs and restorations. Studies on the Shah-i Zinde structures, which contain some of the richest examples of tile decoration in medieval Islamic art, generally focus on their architectural aspects. However, the richness of the tile decorations, particularly those found on the portals of the tombs that comprise the complex, necessitates a more detailed examination of these decorative forms. The "Pakhta Gul" motif, a regional decorative motif frequently encountered in Timurid-era architecture, requires careful analysis and classification. This study aims to increase awareness of the "Pakhta Gul" motif found on the portals of the tombs that comprise the Shah-i Zinda complex by focusing on its application areas and types. Beyond simply identifying the motif's locations and types, infographics have been prepared to understand its visibility and provide a clearer assessment. This clarifies the motif's application areas and diverse typologies.