Dergiler / Kutadgubilig: Felsefe Bilim Araştırmaları / 2025 / Cilt: 0 Sayı: 52
Fârâbî’de Filozof, Peygamber ve İlk Başkan Tipleri: Müstefâd Aklın Burhânî Bilgisi ve Mütehayyilenin Temsilî Dili
- Sayfa
- 125–152
- DOI
- —
Özet
Filozof, peygamber ve ilk başkan (er-reîsü’l-evvel) şeklindeki tipolojik bir ayrımla akıl ile vahiy arasındaki ilişkiyi ortaya koyan Fârâbî, siyasal otorite anlayışını bu üçlü yapı çerçevesinde tanımlamıştır. Bu bağlamda çalışmanın temel hedefi, Fârâbî’nin siyaset felsefesindeki filozof, peygamber ve ilk başkan biçimindeki üçlü tipolojiyi epistemolojik temelleriyle açıklamak; bu tiplerin müstefâd akıl ve mütehayyile kuvvetlerinin işlevleri üzerinden bilgi edinme ve aktarma biçimlerini karşılaştırmak ve nihayet bu iki kuvvetin ilk başkan tipinde nasıl sentezlendiğini ortaya koymaktır. Çalışma sürecinde öncelikle müstefâd akıl ve mütehayyile kuvvetlerinin epistemolojik boyutları netleştirilmektedir. Ardından filozof, peygamber ve ilk başkan tiplerinin sahip oldukları yetkinlikler karşılaştırılarak aralarındaki ilişkiler ortaya konmaktadır. Fârâbî’ye göre müstefâd akıl, insan nefisinin en yüksek mertebesine karşılık gelmekte ve burhânî bilgi aracılığıyla teorik kesinliği temsil etmektedir. Öte yandan, bilhassa peygamberlerde en yetkin seviyeye ulaşan mütehayyile, temsilî dil sayesinde hakikati simgesel biçimde aktarma işlevi görmektedir. Bu çerçevede filozof, hakikati aklî-burhânî yöntemle kavrayan; peygamber ise aynı hakikati mütehayyile kuvvetinin diliyle geniş kitlelere ulaştıran kişiyi temsil etmektedir. İlk başkan tipi ise bu iki yetkinliği aynı anda taşıyan bir sentez modeli olarak tanımlanmaktadır. Çalışma boyunca geliştirilen bu çözümleme, Fârâbî’nin akıl-vahiy sentezine dair özgün yaklaşımını ortaya koymakta ve İslâm siyaset düşüncesi içerisinde felsefe ile din arasındaki ilişkiyi akıl ve temsil düzeyinde yeniden kuran bir yorum geliştirme imkânı sunmaktadır. Böylece ideal yöneticiyi filozof-peygamber olarak konumlandıran yaklaşımın kavramsal temelleri açıklığa kavuşturulmakta; nihayetinde felsefî ve dinî hakikatin erdemli önderlik idealinde çatışmaksızın örtüştüğü vurgulanmaktadır.
Abstract
Al-Fārābī, who articulates the relationship between reason and revelation through a typological classification of the philosopher, the prophet, and the first ruler (al-raʼīs al-awwal), defines his conception of political authority within the framework of this triadic structure. In this context, the primary aim of this study is to explicate the tripartite typology of the philosopher, the prophet, and the first ruler in al-Fārābī’s political philosophy on epistemological grounds; to compare their modes of acquiring and transmitting knowledge through the operations of the acquired intellect and the imaginative faculty; and finally, to demonstrate how these two faculties are synthesized in the figure of the first ruler. The study first clarifies the epistemological dimensions of the acquired intellect and the imaginative faculty. Subsequently, the distinctive competencies of the philosopher, the prophet, and the first ruler are compared, and the interrelations among these types are examined. According to al-Fārābī, the acquired intellect corresponds to the highest level of the human soul and represents theoretical certainty attained through demonstrative knowledge. On the other hand, the imaginative faculty -which reaches its most perfected state particularly in prophets- functions to convey the truth symbolically through representational language. Within this framework, the philosopher comprehends the truth through the rational-demonstrative method. In contrast, the prophet conveys the same truth to the broader community through the symbolic language of the imaginative faculty. The first ruler is defined as a synthesis model that simultaneously embodies both of these perfections. The analysis developed throughout the study reveals al-Fārābī’s original approach to synthesizing reason and revelation. It offers a framework within Islamic political thought for re-establishing the relationship between philosophy and religion on the levels of intellect and representation. In doing so, it elucidates the approach’s conceptual foundations that position the ideal ruler as a philosopher-prophet. It ultimately emphasizes that philosophical and religious truths are harmonized –rather than opposed– in the ideal of virtuous leadership.