Dergiler / Arteoloji Dergisi / 2025 / Cilt: 4 Sayı: 2
M.Ö. 3. BİNYILDA ORTA KARADENİZ MEZAR YÖNLERİ IŞIĞINDA DAĞ-GÜNEŞ KÜLTÜNE İLİŞKİN DEĞERLENDİRMELER
- Dergi
- Arteoloji Dergisi
- Sayfa
- 202–222
- DOI
- —
Özet
Bu çalışma, Orta Karadeniz Bölgesi’nde M.Ö. 3. binyıla tarihlenen mezarların yönlendirmelerini, yayımlanmış mezar planlarından elde edilen ölçümler doğrultusunda incelemektedir. Mezarların yönlerindeki farklılıklar ele alınmış; bu farklılıkların oluşumunda etkili olabilecek kültürel, ritüel ve coğrafi etmenler değerlendirilmiştir. Bölge, coğrafi ve iklimsel özellikleri dikkate alınarak kara ve kıyı kesimi olarak ikiye ayrılmış; yönelimlerdeki benzerlik ve farklılıklar sistematik biçimde karşılaştırılmıştır. Mezar planlarından elde edilen yön verileri radar grafikleriyle görselleştirilmiş ve olası ortak örüntüler sorgulanmıştır. Bulgular, kara kesimindeki mezarların çoğunlukla dağlara ve güneşe; kıyı kesimindekilerin ise daha çok dağlara yöneldiğini göstermektedir. Horoztepe’deki mezarların Canik Dağları’na, İkiztepe’deki mezarların Nebiyan Dağları’na yönelmesi dikkat çekicidir. Kara kesimindeki bazı mezarların ise Geçmiş Dağları’na ve olasılıkla dönemin belgelerinde Nerik Hava Tanrısı’nın kutsal dağı olarak anılan Tavşan Dağı ile ilişkilendirilebilecek kuzey-kuzeydoğu doğrultusuna yönelmiş olması, dağların bazı topluluklar için görsel veya simgesel odaklar olarak algılanmış olabileceğini düşündürmektedir. Alaca Höyük’te yaz gündönümünde güneşin doğuş yönüne bakan mezarların ve çok sayıdaki güneş kursunun varlığı, güneşin de dönemin inanç dünyasında belirli bir yer tutmuş olabileceğini göstermektedir. Mevcut veriler, dağ ve güneş unsurlarının aynı kültürel bağlamda farklı ağırlıklarla temsil edilmiş olabileceğini düşündürmektedir. Çalışma, elde edilen bulguların daha sağlam temellere oturtulabilmesi için paleoiklim verileri ve CBS tabanlı görünürlük analizlerini içeren gelecek odaklı, derinlemesine çalışmalara duyulan gereksinimi ortaya koymaktadır.
Abstract
This study examines the orientations of tombs dated to the 3rd millennium BCE in the Central Black Sea Region, using measurements from published tomb plans. It explores orientation variations and evaluates cultural, ritual, and geographical factors influencing them. The region was divided into inland and coastal zones based on its geographical and climatic characteristics, and similarities and differences were systematically compared. Orientation data were visualized with radar charts to detect shared patterns. The findings show that most inland tombs are oriented toward both mountains and the sun, while coastal tombs are mainly oriented toward mountains. The orientation of the Horoztepe tombs toward the Canik Mountains and the İkiztepe tombs toward the Nebiyan Mountains is notable. Some inland tombs appear aligned with the Geçmiş Mountains and possibly with the north–northeast axis that could be linked to Mount Tavşan, mentioned as the sacred mountain of the Weather God of Nerik. This may suggest that mountains served as visual or symbolic focal points for some communities. At Alaca Höyük, tombs aligned with the summer solstice sunrise and numerous sun disks indicate that the sun may also have held significance. The study highlights the need for future research using palaeoclimate data and GIS-based visibility analyses to place these interpretations on a firmer basis.