Divan Şiirinde Toprak ve Toprakla İlgili Unsurların Kullanımı

Özet

‘Anâsır-ı erba’anın bir parçası olan toprak ve toprakla ilgili unsurlar divanşiirinde kullanılırken, bu şiirin yapısı gereği, çoğu zaman gerçek anlamlardanziyade mecazi anlamların ön planda olduğu görülür. Toprakla eş ya da yakınanlamlı olarak kabul edilen kelimeler arasında divan şiirinde en çok yer verilenlerin“hâk, gerd ve gubâr” olduğu söylenebilir. Özellikle sıkça karşılaşılan“hâk-i pây” tamlamasıyla genellikle sevgilinin ayağının toprağı ifade edilir.Çok kıymetli olan bu topraktan âşık gözüne sürme yapar. Toprakla divan şiiriningeleneksel tipleri “âşık-sevgili-rakip” arasında da çeşitli yönlerden ilgikurulmuştur. Acımasız sevgili karşısında âşık, toprak olup ölmek üzeredir.Sevgilinin yüceliği, büyüklüğü anlatılırken topraktan yararlanılmıştır. Âşıkkendisi yerine rakibin ölüp toprak olmasını ister. Divan şairleri şiirlerinde, gelenekseltiplerle ilgili örneklerin dışında toprağın ‘anâsır-ı erba‘a arasındaki,din ve tasavvuftaki yerini ortaya koyan örneklere, toprakla ilgili atasözleri ve deyimlere, inanışlara ve topraktan yapılan nesnelere de çeşitli vesilelerle yervermişlerdir.Makalemizde önce divan şiirinde toprakla ilgili unsurların kullanımına genelolarak değinip toprağın divan şiirindeki yerini, farklı yüzyıllara ait divan şairlerinindivanlarından seçtiğimiz örnek beyitlerle ortaya koymaya çalışacağız.