Dergiler / ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi / 2023 / Cilt: 8 Sayı: 3

NEDENSEL ÇIKARIM SÜRECİ VE BAZI ÖNEMLİ KAVRAMLAR: ETKİ DEĞİŞTİRİCİ, KARIŞTIRICI, ÇARPIŞTIRICI VE MEDİYATÖR

CAUSAL INFERENCE AND SOME IMPORTANT CONCEPTS: EFFECT MODIFIER, CONFOUNDER, COLLIDER, AND MEDIATOR

İsmail Çevik(AYDIN ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ, TIP FAKÜLTESİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI)0000-0002-3797-4461
Pınar Okyay(AYDIN ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİ, TIP FAKÜLTESİ, DAHİLİ TIP BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, HALK SAĞLIĞI ANABİLİM DALI)0000-0002-3565-1490
Sayfa
361–374
Yayın Tarihi
2023-10-29
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu yüzden, epidemiyologlar ve bilimsel çalışmalar yürütecek olan diğer tüm araştırmacılar tarafından etki değiştirici, karıştırıcı, çarpıştırıcı ve mediyatör gibi kavramların bilinmesi ve çalışmaların tüm aşamalarında bu üçüncül faktörlerin mutlaka gözetilmesi gerekmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Günümüzde, hastalıkların hemen hepsinin multifaktöriyel etiyolojilere sahip olduğu düşünülmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bir hastalığın ortaya çıkmasının birden fazla etkenin, farklı oranlarda ve farklı mekanizmalarla yaptığı etkiler neticesinde olması, aynı zamanda bir etken ile onun sonucu arasında diğer tüm etkilerden soyutlanmış bir ilişki olamayacağı anlamına da gelmektedir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu yüzden, epidemiyologlar ve bilimsel çalışmalar yürütecek olan diğer tüm araştırmacılar tarafından etki değiştirici, karıştırıcı, çarpıştırıcı ve mediyatör gibi kavramların bilinmesi ve çalışmaların tüm aşamalarında bu üçüncül faktörlerin mutlaka gözetilmesi gerekmektedir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Nedensellik · etki değiştirici · karıştırıcı değişken

Özet

Günümüzde, hastalıkların hemen hepsinin multifaktöriyel etiyolojilere sahip olduğu düşünülmektedir. Bir hastalığın ortaya çıkmasının birden fazla etkenin, farklı oranlarda ve farklı mekanizmalarla yaptığı etkiler neticesinde olması, aynı zamanda bir etken ile onun sonucu arasında diğer tüm etkilerden soyutlanmış bir ilişki olamayacağı anlamına da gelmektedir. Etken ile hastalık arasındaki ilişkiyi etkileyen ve nedenselliği çarpıtan üçüncül faktörler mutlaka olacaktır. Bu yüzden, epidemiyologlar ve bilimsel çalışmalar yürütecek olan diğer tüm araştırmacılar tarafından etki değiştirici, karıştırıcı, çarpıştırıcı ve mediyatör gibi kavramların bilinmesi ve çalışmaların tüm aşamalarında bu üçüncül faktörlerin mutlaka gözetilmesi gerekmektedir.

Abstract

In modern times, it is believed that most diseases have multifactorial etiologies. The emergence of a disease results from the combined effects of multiple factors operating at different rates and through different mechanisms. This also implies that there cannot be a relationship between a cause and its outcome that is isolated from all other influences. There will always be third factors that influence and distort the relationship between a cause and a disease. Therefore, it is crucial for epidemiologists and all other researchers conducting scientific studies to be aware of concepts such as effect modifier, confounder, collider, and mediator and to consider these third factors throughout all stages of their research.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çevik, İ., Okyay, P. (2023). NEDENSEL ÇIKARIM SÜRECİ VE BAZI ÖNEMLİ KAVRAMLAR: ETKİ DEĞİŞTİRİCİ, KARIŞTIRICI, ÇARPIŞTIRICI VE MEDİYATÖR. ESTÜDAM Halk Sağlığı Dergisi, Cilt: 8 Sayı: 3, 361–374. https://doi.org/10.35232/estudamhsd.1307812

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (47)

  1. Hayran O. Bilimsel Araştırmalar Ne Kadar Bilimsel: Karıştırıcılar, Çarpıştırıcılar ve Etki-Ölçüm Değiştiriciler. J Biotechnol Strateg Heal Res [Internet]. 2021 Nov 17; 2. Hulswit M. A Short History of ‘Causation’ [Internet]. [cited 2022 Mar 21]. Available from: http://see.library.utoronto.ca/SEED/Vol4-3/Hulswit.htm
  2. Evans AS. Evans As. Causatıon And Dısease: A Chronologıcal Journey: The Thomas Parran Lecture1. Am J Epidemiol [Internet]. 1978 Oct 1;108(4): 249–58. Available from: https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.aje.a112617
  3. Last JM, editor. A Dictionary of Epidemiology. 4th ed. Oxford University Press; 2001.
  4. Susser M. Glossary: causality in public health science. J Epidemiol Community Heal [Internet]. 2001 Jun 1;55(6):376–8. Available from: https://jech.bmj.com/lookup/doi/10.1136/jech.55.6.376
  5. Cohen J. The Evolution of Koch’s Postulates. Infect Dis (Auckl) [Internet]. 2017 [cited 2022 Apr 6];1-3.e1. Available from: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780702062858000010?via%3Dihub
  6. Susser M. Causal thinking in the health sciences: concepts and strategies of epidemiology. Oxford University Press;1973.
  7. Ventriglio A, Bellomo A, Bhugra D. Web of causation and its implications for epidemiological research. Int J Soc Psychiatry [Internet]. 2016 Feb 12;62(1):3–4. Available from: http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0020764015587629
  8. Krieger N. Epidemiology and the web of causation: Has anyone seen the spider? Soc Sci Med [Internet]. 1994 Oct;39(7):887–903. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/027795369490202X
  9. Şenaras AE, Üniversitesi BU. COVID- 19 Salgınında Sağlık Çalışanlarının Enfekte Olmasına İlişkin Nedensel Döngü Diyagramı Causal Loop Diagram For Infection Of Healthcare Workers In The COVID-19 Outbreak. 2021 (May 2020):1039–52.
  10. Hill AB. The Environment and Disease: Association or Causation? J R Soc Med [Internet]. 1965;58(5):295–300. Available from: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/003591576505800503
  11. Howick J, Kelly P, Kelly M. Establishing a causal link between social relationships and health using the Bradford Hill Guidelines. SSM - Popul Heal [Internet]. 2019 Aug;8:100402. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/31193417
  12. Rothman KJ, Greenland S. Causation and Causal Inference in Epidemiology. Am J Public Health [Internet]. 2005 Jul 1;95(S1):S144–50. doi:10.2105/AJPH.2004.059204.
  13. Rothman KJ. Epidemiology: An Introduction. 2nd Editio. Oxford: Oxford University Press; 2012.
  14. Rothman KJ. Causes. Am J Epidemiol [Internet]. 1976 Dec 1;104(6):587–92. Available from: doi:10.1093/oxfordjournals.aje.a112335.
  15. Greenland S. Invited Commentary on “Causes.” Am J Epidemiol [Internet]. 1995;141(2). Available from: https://www.sjsu.edu/faculty/gerstman/eks/Rothman1976.pdf
  16. Rothman KJ, Greenland S, Lash TL. Modern Epidemiology. 3rd edition. Philadelphia: Lippincott, Williams and Wilkins; 2012.
  17. Aschengrau A, Seage GR. Essentials of Epidemiology in Public Health. 4th Edition. 2020. 541 p.
  18. LaMorte WW. The Sufficient-Component Cause Model [Internet]. [cited 2022 Apr 7]. Available from: https://sphweb.bumc.bu.edu/otlt/mph-modules/ep/ep713_causality/ep713_causality4.html
  19. International Epidemiological Association. A Dictionary of Epidemiology. 6th Editio. Porta M, editor. Oxford University Press; 2016.
  20. Principles of Epidemiology | Lesson 3 -Section 6 [Internet]. [cited 2023 Mar 27]. Available from: https://www.cdc.gov/csels/dsepd/ss1978/lesson3/section6.html
  21. LaMorte WW, Sullivan L. Confounding and Effect Measure Modification [Internet]. Boston University School of Publich Health. [cited 2022 Mar 30]. Available from: https://sphweb.bumc.bu.edu/otlt/mph-modules/bs/bs704-ep713_confounding-em/bs704-ep713_confounding-em_print.html
  22. Roditi RE, Veling M, Shin JJ. Age: An effect modifier of the association between allergic rhinitis and Otitis media with effusion. Laryngoscope [Internet]. 2016 Jul;126(7):1687–92. Available from: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/lary.25682
  23. Confounding - Catalog of Bias [Internet].[cited 2022 Mar 30]. Available from: https://catalogofbias.org/biases/confounding/
  24. McNamee R. Confounding and confounders. Occup Environ Med [Internet]. 2003 Mar 1;60(3):227 LP – 234. Available from: http://oem.bmj.com/content/60/3/227.abstract
  25. Kilic S. Effect size. J Mood Disord [Internet]. 2014;4(1):44. Available from: http://www.scopemed.org/fulltextpdf.php?mno=152916
  26. Weinberg CR. Toward a Clearer Definition of Confounding. Am J Epidemiol [Internet]. 1993 Jan1;137(1):1–8. Available from: https://academic.oup.com/aje/article/303163/Toward
  27. Grant BF, Hasin DS, Chou SP, Stinson FS, Dawson DA. Nicotine Dependence and Psychiatric Disorders in the United States. Arch Gen Psychiatry [Internet]. 2004 Nov 1;61(11):1107. Available from: http://archpsyc.jamanetwork.com/article.aspx?doi=10.1001/archpsyc.61.11.1107
  28. Flesch M, Morbach S, Erdmann E, Bulut D. Weingenuss und Prävention der koronaren Herzkrankheit. Herz [Internet]. 2016 Sep 19;41(6):469–77. Available from: http://link.springer.com/10.1007/s00059-016-4467-8
  29. Holmberg MJ, Andersen LW. Collider Bias. JAMA [Internet]. 2022 Apr 5;327(13):1282. Available from: https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2790247
  30. Tönnies T, Kahl S, Kuss O. Collider bias in observational studies. Dtsch Arztebl Int [Internet]. 2022 Feb 18; Available from: https://www.aerzteblatt.de/10.3238/arztebl.m2022.0076
  31. Griffith GJ, Morris TT, Tudball MJ, Herbert A, Mancano G, Pike L, et al. Collider bias undermines our understanding of COVID-19 disease risk and severity. Nat Commun [Internet]. 2020 Nov 12;11(1):5749. Available from: https://www.nature.com/articles/s41467-020-19478-2
  32. Holmberg MJ, Andersen LW. Collider Bias. JAMA [Internet]. 2022 Mar 14 [cited 2022 Apr 5]; Available from: https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2790247
  33. Lipsky AM, Greenland S. Causal Directed Acyclic Graphs. JAMA [Internet]. 2022 Mar 15;327(11):1083. Available from: https://jamanetwork.com/journals/jama/fullarticle/2789646
  34. Keogh E, Eccleston C. Sex differences in adolescent chronic pain and pain-related coping. Pain [Internet]. 2006 Aug;123(3):275–84. Available from: https://journals.lww.com/00006396-200608000-00009
  35. Greenland S, Pearl J, Robins JM. Causal diagrams for epidemiologic research. Epidemiology [Internet]. 1999 Jan;10(1):37–48. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9888278
  36. Greenland S. Invited Commentary: Variable Selection versus Shrinkage in the Control of Multiple Confounders. Am J Epidemiol [Internet]. 2007 Dec 12;167(5):523–9. Available from: https://academic.oup.com/aje/article-lookup/doi/10.1093/aje/kwm355
  37. Kamangar F. Confounding variables in epidemiologic studies: basics and beyond. Arch Iran Med [Internet]. 2012 Aug;15(8):508–16. Available from: http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22827790
  38. Kirkwood K, Sterne JAC. Essential Medical Statistics. Malden, Mass: Blackwell Science.; 2003.
  39. Wunsch G. Confounding and control. Demogr Res [Internet]. 2007 Feb 6;16:97–120. Available from: http://www.demographic-research.org/volumes/vol16/4/
  40. Keiding N, Clayton D. Standardization and Control for Confounding in Observational Studies: A Historical Perspective. Stat Sci [Internet]. 2014 Nov 1;29(4). Available from: https://projecteuclid.org/journals/statistical-science/volume-29/issue-4/Standardization-and-Control-for-Confounding-in-Observational-Studies--A/10.1214/13-STS453.full
  41. Kahlert J, Gribsholt SB, Gammelager H, Dekkers OM, Luta G. Control of confounding in the analysis phase - an overview for clinicians. Clin Epidemiol [Internet]. 2017 Mar;Volume 9:195–204. Available from: https://www.dovepress.com/control-of-confounding-in-the-analysis-phase-ndash-an-overview-for-cli-peer-reviewed-article-CLEP
  42. The Mantel Haenszel Method [Internet]. [cited 2022 Apr 19]. Available from: https://wiki.ecdc.europa.eu/fem/Pages/T he Mantel Haenszel Method.aspx
  43. Yıldız F, Okyay P. Karıştırıcı Etkenlerin Kontrolünde Mantel Haenszel Testi. Sağlık ve Toplum [Internet]. 2017; 27(1):53–60. Available from: https://ssyv.org.tr/wp-admin/uploader/std2017/Karistirici_Etkenlerin_Testi.pdf
  44. Wakkee M, Hollestein LM, Nijsten T. Multivariable Analysis. J Invest Dermatol [Internet]. 2014 May;134(5):1–5. Available from: https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0022202X15367774
  45. ENCePP Home Page [Internet]. [cited 2022 Apr 21]. Available from: https://www.encepp.eu/standards_and_guidances/methodologicalGuide6.shtml#sixtwothree
  46. Hayran O. Bilimsel Araştırmalar Ne Kadar Bilimsel: Karıştırıcılar, Çarpıştırıcılar ve Etki-Ölçüm Değiştiriciler. J Biotechnol Strateg Heal Res [Internet]. 2021 Nov 17;
  47. Susser M. Causal thinking in the health sciences: concepts and strategies of epidemiology. Oxford University Press;1973.