Dergiler / Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi / 2023 / Cilt: 63 Sayı: 1

Osmanlı Edebî Kültüründe Popüler Sosyal Eleştiri Türü Olarak Nefsülemr-nâme Metinleri: Dil, Tema ve Üslup Özellikleri

The Nafs al-Amr-Name Texts as a Popular Genre of Social Criticism in Ottoman Literary Culture: Their Linguistic, Thematic, and Stylistic Features

Sayfa
139–156
Yayın Tarihi
2023-06-26
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Birçok kereler küçük farklılıklarla istinsah edilmesi ve muhalif toplumsal görüşlerin ve eleştirilerin de yansıtıldığı çeşitli mecmualar içinde bulunması, bu türün kamusal forum türü işlevine işaret eder.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı edebî kültüründe 16. yüzyıldan sonra sıradan insanların ve kamu görevlilerinin belirli davranışlarını eleştiren ve Nefsülemr-nâme olarak isimlendirilen mensur metinler görülür.
📊
Temel Bulgular & Veri:Komik ve güldürü etkisi ironik ve çelişkili durumlar üzerine kurulmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Birçok kereler küçük farklılıklarla istinsah edilmesi ve muhalif toplumsal görüşlerin ve eleştirilerin de yansıtıldığı çeşitli mecmualar içinde bulunması, bu türün kamusal forum türü işlevine işaret eder.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Türkçesi · Lâmii Çelebi (1473-1532) · Niksarizâde Efendi (1538-1616)

Özet

Osmanlı edebî kültüründe 16. yüzyıldan sonra sıradan insanların ve kamu görevlilerinin belirli davranışlarını eleştiren ve Nefsülemr-nâme olarak isimlendirilen mensur metinler görülür. Çok sayıda argo kelimeler de içeren mizahi tonlu bu türün ilk öncü metninin yazarının Lâmii Çelebi olduğu kabul edilir. Bu türe ait yazarı belli Nefsülemr metinlerinin yazarları Lâmii Çelebi, Niksarizâde Efendi ve Kurbi Mehmed Said Efendi’dir. Bu türün sonraki dönemlerde kaleme alınan örneklerinde bazen yazar ismi gösterilmemiştir. Bu metinlerin sözdizimi yapısı sıralı birleşik cümlelere dayalı oluşturulmuştur. Eleştirilen hâl ve hareketlerin önemli kısmı yeme içme, giyim kuşam, konuşma ve sohbet adabına aykırı davranışlara dairdir. İstenmeyen davranış, hâl ve hareketlere sahip kişileri yermek ve kınamak için çoğunluğu konuşma dilinde kullanılan aşağılayıcı ve küçük düşürücü kelimeler kullanılmıştır. Komik ve güldürü etkisi ironik ve çelişkili durumlar üzerine kurulmuştur. Türün kurucu metni olan Lâmii Çelebi’ye ait Nefsülemr-nâme risalesinin 3 varyantı vardır. Metinlerin bazı nüshalarında bazen yazar isminin belirtilmemesi türün toplumsal muhalefet söylemi için çok sesli anonim bir kamusal forum türü olarak görüldüğünü gösterir. Birçok kereler küçük farklılıklarla istinsah edilmesi ve muhalif toplumsal görüşlerin ve eleştirilerin de yansıtıldığı çeşitli mecmualar içinde bulunması, bu türün kamusal forum türü işlevine işaret eder.

Abstract

The literary culture of Ottoman Turkish has a certain group of prose texts known as the Nafs al-amr-name that first appeared in the 16th century and focused on criticizing and satirizing certain behaviors of ordinary people and public officials as their main theme and tone. Lāmiʿī Çelebi is considered the author of the pioneering text of this humorous genre, which also contains many slang words as part of its diction. Apart from Lāmiʿī Çelebi, other known authors of the genre include Niksarizāde Efendi and Kurbi Mehmed Said Efendi. In some of sample texts from later periods, the authors’ names are not shown. The syntactic structure of these texts is based on compound-complex sentences. One important part of the criticized attitudes and behaviors concerns the habits of eating and drinking, dressing, speaking, and other social behaviors. In order to criticize and condemn those who display undesirable attitudes, the authors extensively employed insulting and derogatory slang words that mostly occur in everyday colloquial language. The comic effect is usually based on the ironic and contradictory situations in these texts. Currently, three variants of the Nafs al-amr-name by Lāmiʿī Çelebi are known. The fact that authors’ names are not mentioned in some copies of the later texts indicates that the genre was seen as a type of anonymous polyphonic public forum for the discourse of social opposition. The fact that texts have been copied numerous times with minor differences and are found in various bound handwritten anthologies in which dissenting social views and criticisms are also reflected indicates the function of the genre to have been as a literary public forum.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

TURAN, F. (2023). Osmanlı Edebî Kültüründe Popüler Sosyal Eleştiri Türü Olarak Nefsülemr-nâme Metinleri: Dil, Tema ve Üslup Özellikleri. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, Cilt: 63 Sayı: 1, 139–156. https://ajindex.com/articles/952934

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (3)

  1. Aktunç, H. (1990). Türkçenin büyük argo sözlüğü. İstanbul: AFA Yayınları. google scholar Akyazıcı Özkoçak, S. (2009). Kamusal alanın üretim sürecinde erken modern İstanbul kahvehaneleri. Osmanlı kahvehaneleri: Mekân, sosyalleşme, iktidar. (Ed. Ahmet Yaşar). İstanbul: Kitabevi, 17-36. google scholar Alan, E. (2018). XVII. yüzyıl Anadolu kadılıkları ve rütbeleri. Tarih Dergisi 67, 59-100. google scholar Artan, T. (1995). Fener. TDV İslâm ansiklopedisi. Cilt 12, İstanbul: TDV Yayınları, 341-342. google scholar Ayan, G. (1994). Lâmi‘î Çelebi’nin hayatı, edebî kişiliği ve eserleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 1/1, 43-65. google scholar Aytaç, A. (2011). Lâmi’î Çelebi Dîvânı’nın müteferrikât bölümünde bulunan hiciv manzumeleri. Turkish studies - International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Cilt 6/2, 75-86. google scholar Ayverdi, Z. İ. (2005). Kubbealtı lugatı. İstanbul: Kubbealtı Vakfı. google scholar Barthes, Roland. 2002. S/Z, Çeviri: Richard Miller, New York: Blackwell. google scholar Bawarshi, A. S. & Reiff, M. J. (2010). Genre: An introduction to history, theory, research, and pedagogy. Indiana: Parlor Press. google scholar Bingölçe, F. (2011). Tanıklarıyla Osmanlı argosu sözlüğü. Ankara: Altüst Yayınları. google scholar Çalışkan, Y. (1994). Lâmi’î-zâde Abdullah Çelebi. latîfeler. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. google scholar Dankoff, R. (2008). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi okuma sözlüğü. (Katkılarla İngilizceden çeviren: S. Tezcan). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. google scholar Derleme sözlüğü. (1993). (Türkiye'de halk ağzından derleme sözlüğü), 12 cilt, 2. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu. google scholar Develi, H. (1998). XVIII. yüzyıl İstanbul’a dair risale-i garibe. İstanbul:
  2. Kitabevi. google scholar Devellioğlu, F. (1959). Türk argosu. Ankara: Türk Dil Kurumu. google scholar Devellioğlu, F. (1997). Osmanlıca-Türkçe ansiklopedik lügat. 14. Baskı, Ankara:
  3. Aydın Kitabevi. google scholar Donuk, S. (2017). Hada’iku’l-haka’ik fi tekmileti’ş-Şaka’ik, Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik zeyli. Cilt I-II, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları. google scholar Duran, R. (2016). Nasır Tûsî’nin nefsu’l-emr risâlesi isbâtu’l-akli’l-küllî. Dört Öge 9, 37-50. google scholar Esir, H. A. (2001). Lâmi’î Çelebi’ye isnat edilen bir eser: Risâle-i nefsü’l-emr-i Lâmi’î. İlmî Araştırmalar 12, 111-120. google scholar Esir, H. A. (2004). Lami’i Çelebi Münşeat’ının giriş bölümünde Lami