Emevîler Dönemi Fetih Politikası ve Mâverâünnehir’in Fethi

Kaynakça (5)

1. incelendiğinde taraflar arasında kayda değer bir anlaşmazlık yaşanmamış, olmuşsa da bunlar sağduyu ile atlatılmıştır. Semerkant davası konuya örnek teşkil eder. 170 Öyleyse halifenin, kulağına gelen abartılı haberlerin tesiriyle yazdırdığı emirnamede Şaş ve Fergana gibi muharip Türklere mücavir olan Arap unsurun can güvenliği için Merv’e dönmeleri talimatını verdiği söylenebilir. 171 Neticede halife, sorumluluğu üzerinden atmanın huzuru ile Allah’a şükretti. 172 Bunu bir kamuoyu yoklaması olarak algılamak da mümkündür. Böylelikle o, Arap unsurun mevalîye tanınan haklardan sonra bölgeyi terk edip etmeyeceğini öğrenmek istemiştir. 173 Mevalî ve ata’-ganimet ilişkisi de üzerine eğildiği konulardandı. Şöyle ki
2. orduda görev yapan ve adeta buna zorlanan mühtedîlere erzak temini ve ganimet hususunda haksızlık yapılıyor, Arap kökenli askerlere ödenen ata’/maaş, mevalî olanlara ödenmiyordu. 174 Lewis’e göre mevalî, Arap süvarilere oranla az da olsa bir ücret alıyordu. 175 Bu yanlışı düzelten halife, bütün askerlere eşit haklar tanımış ve onlara Horasan yolu üzerinde hanlar yaptırmıştır. 176 Dönemin bir diğer gelişmesi ise Semerkant muhâkemesidir. Şehrin ileri gelenleri vali Süleyman b. Ebi’s-Sırrî’ye gelerek: “Kuteybe bize verdiği sözde durmadı. Ülkemizi zulmederek elimizden aldı. Allah ise adalet ve insafı ortaya çıkardı. O halde Emîru’l-Mü’minîn’e uğradığımız haksızlıkları şikâyet edecek bir heyet yollamamıza müsaade et. Eğer bizim için bir hak varsa onu elde edelim.” 177 dediler. Talepleri makul karşılanan heyet Şam’a giderek halifenin huzuruna çıktı. Vergi ödemeyi kabul ettikleri halde Kuteybe’nin namaz kılma bahanesiyle şehre girip vatanlarını işgal ettiğini belirterek adalet istediler. Bunun üzerine Ömer, valiye şu emirnâmeyi gönderdi: “Semerkantlılar kendilerine yapılan zulmü ve Kuteybe’nin onlara karşı sergilediği tutumu bana şikâyet ettiler. Mektubum sana geldiğinde şehrin kadısını onlar için çağır da 169 Kitapçı, Türkistan’da İslamiyet ve Türkler, s.205. 170 Ayrıntılı bilgi için bkz. Belâzurî, a.g.e., s.411
3. Taberî, a.g.e., VI, 567 vd
4. Gibb, Orta Asya, s.47 vd. 171 Kitapçı, Türkistan’da İslamiyet ve Türkler, s.206. 172 Ya‘kûbî, Târîh, II, 302. 173 Kurt, Buhara Örneği, s.177. Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, II, 403. Lewis, Tarihte Araplar, s.98. Belâzurî, a.g.e., s.622
5. Lewis, a.g.e., s.106 vd. Taberî, a.g.e., VI, 567 vd. durumlarını bir gözden geçirsin. Şayet kadı, Semerkantlılar lehine karar verirse onları daha önceki karargâhlarına, Arapları da z