Dergiler / Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi / 2022 / Cilt: 6 - Sayı: 4

Eski Uygur Türkçesinde İstinsah / Kopya Etmek: kodtur- kotur- / kudtur- kutur- Eylemi

The Verb kodtur- kotur- / kudtur- kutur- : To Copy in Old Uyghur Turkish

Sayfa
1616–1639
Yayın Tarihi
2022-12-30
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu bağlamda Dîvânu Lugâti’t-Türk’te “istinsah / kopya etmek” karşılığındaki köçür- ve yul- eylemleriyle karşılaştırılarak iki farklı çevre ve dönemin söz varlığındaki değişimine karşın Türk dilinde işletilen bilişsel haritanın derin yapısı, mantığı betimlenmeye çalışılmış ve Eski Türkçenin kavramlara karşılıklar üretmedeki zenginliği ve söz varlığının genişliği gösterilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Türk dil ve kültür evreninde Uygurlar, etkin çeviri çalışmalarının yapıldığı, bilim, teknik, eğitim, düşün ve kültür alanında bir uyanışın başladığı, Türk dilinin yapısının getirdiği olanaklarla yeni kavram ve terimlere karşılıklar üretilip Türk dilinin söz varlığının geliştirildiği, yükseltildiği ve derinleştirildiği bir dönemdir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu dönemin söz varlığında yazı, yazın, kitap, kütüphane, baskı teknikleriyle ilişkili olan “istinsah / kopya etmek” karşılığında kullanılan kodtur- ~ koddur- ~ kodur- ~ kotur- biçimlerindeki eylemin farklı yazımları hem Eski Uygur Türkçesinin dillik ölçütlerine göre değerlendirilmiş hem de eylemdeki ses değişimi ekin yapısı ve işlevi göz önüne alınarak morfonetik bakımdan açıklanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu bağlamda Dîvânu Lugâti’t-Türk’te “istinsah / kopya etmek” karşılığındaki köçür- ve yul- eylemleriyle karşılaştırılarak iki farklı çevre ve dönemin söz varlığındaki değişimine karşın Türk dilinde işletilen bilişsel haritanın derin yapısı, mantığı betimlenmeye çalışılmış ve Eski Türkçenin kavramlara karşılıklar üretmedeki zenginliği ve söz varlığının genişliği gösterilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Eski Uygur Türkçesi · istinsah / kopya · anlam

Özet

Türk dil ve kültür evreninde Uygurlar, etkin çeviri çalışmalarının yapıldığı, bilim, teknik, eğitim, düşün ve kültür alanında bir uyanışın başladığı, Türk dilinin yapısının getirdiği olanaklarla yeni kavram ve terimlere karşılıklar üretilip Türk dilinin söz varlığının geliştirildiği, yükseltildiği ve derinleştirildiği bir dönemdir. Bu dönemin söz varlığında yazı, yazın, kitap, kütüphane, baskı teknikleriyle ilişkili olan “istinsah / kopya etmek” karşılığında kullanılan kodtur- ~ koddur- ~ kodur- ~ kotur- biçimlerindeki eylemin farklı yazımları hem Eski Uygur Türkçesinin dillik ölçütlerine göre değerlendirilmiş hem de eylemdeki ses değişimi ekin yapısı ve işlevi göz önüne alınarak morfonetik bakımdan açıklanmıştır. Söz konusu eyleme eşyazımlı kod- “bırakmak, koyuvermek” ve kud- “dökmek, boşaltmak” eylemlerinden hangisinin kaynaklık edebileceği aralarındaki “bulaşma” dikkate alınarak artzamanlı karşılaştırmalı yöntemle anlambilimsel ölçütlere göre değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Dîvânu Lugâti’t-Türk’te “istinsah / kopya etmek” karşılığındaki köçür- ve yul- eylemleriyle karşılaştırılarak iki farklı çevre ve dönemin söz varlığındaki değişimine karşın Türk dilinde işletilen bilişsel haritanın derin yapısı, mantığı betimlenmeye çalışılmış ve Eski Türkçenin kavramlara karşılıklar üretmedeki zenginliği ve söz varlığının genişliği gösterilmiştir.

Abstract

Uyghurs in Turkish language and culture corpus is period in which effective translation studies were carried out, an awakening in the field of science, technical, education, ideas and culture began, and the vocabulary of Turkish language was developed, enhanced and deepened by producing new concepts and terms with the possibilities brought by the structure of the Turkish language. On the vocabulary of this period, different spellings of the verb in the form kodtur- ~ koddur- ~ kodur- ~ kotur- used in meaning of to copy, which is related to writing, literature, book, library, printing tecniques, were evaluated according to the linguistic criteria of Old Uyghur Turkish, and phone change in the verb was explained in terms of morphophnetics, taking into account the structure and function of the affix. Which of co-spelled verbs kod- “to give up, to release” ve kud- “to pour out, to evacuate” could be the mentioned verb was evaluated according to semantic criteria with the diachronic comparative method, taking into account the “contamination” between them. In this context, it has been tried to describe the deep structure and logic of the cognitive map operated in Turkish language, despite the change in the vocabulary of the different setting and period, by comparing it with the verbs köçür- and yul-, which means “to copy” in Dîvânu Lugâti’t-Türk and the richness of Old Turkish in producing corresponding concepts and the breadth of its vocabulary are shown.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

ADIYAMAN, C. (2022). Eski Uygur Türkçesinde İstinsah / Kopya Etmek: kodtur- kotur- / kudtur- kutur- Eylemi. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, Cilt: 6 - Sayı: 4, 1616–1639. https://ajindex.com/articles/874341

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (19)

  1. Adıyaman, C. (2022). Dîvânu Lugâti't-Türk'te bitig yul- ve bitig köçür-: istinsah / kopya etmek eylem öbekleri üzerine. TEKE, 11 (2), 483-502.
  2. Ağca, F. (2021). Dillik ölçütlere göre Eski Uygurca metinlerin tarihlendirilmesi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  3. Arat, R. R. (1991). Eski Türk şiiri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  4. Arslan, H. Ç. (2020). Suvarṇaprabhāsa-Sūtra’nın Eski Uygurca ve Çince çevirileri üzerine bir değerlendirme (15. Bölüm 149-171. Satırlar Arası). Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 49, 185-210.
  5. Ata, A. (2014). Çağatay Türkçesinin ilk devresi Harezm-Altın Ordu Türkçesi. Ankara Üniversitesi Basımevi. Ayazlı, Ö. (2016). Eski Uygurca din dışı metinlerin karşılaştırmalı söz varlığı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  6. Ayazlı Ö. (2011). Šiŋko Šäli Tutuŋ ve Altun Yaruk çevirisi üzerine, Şingko Şeli Tutung anısına uluslararası Eski Uygurca çalıştayı bildirileri (s. 191-202).
  7. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  8. Barat, K. (1990). Šïngqo Šäli Tutung traducteur du Sȃkiz Yükmäk Yaruq Nom? Journal Asiatiqua, 278 (1-2), 155-166.
  9. Brockelmann, C. (1954). Osttürkische grammatik der İslamischen litteratursprachen Mittelasiens. E. J. Brill. Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth century Turkish. Oxford University Press.
  10. Çağatay, S. (1945). Altun Yaruk'tan iki parça. Türk Tarih Kurumu Basımevi. Çağatay, S. (1966). Pekiştirilen fiiller. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 14, 39-50.
  11. Çetin, E. (2020). Altun Yaruk VIII. kitap. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  12. Dankoff, R., & Kelly, J. (1982). Mahmut el-Kāşgarī: compendium of the Turkic dialects (Dīvān Lugāt at-Türk), Part I. (Edited and Translated with Introduction and Indices by R. Dankoff in collaboration with J. Kelly), Harvard University Press.
  13. Doerfer, G. (1993). Versuch einer linguistischen daitrung alterer osttürkischer texte, Turcologica 14, Harrassowitz Verlag. Doğuer E. B. (2011). Yüzükoyun / topukkoyun / yüzükuyun/ topukkuyun. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 18 (1), 267-272.
  14. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  15. Ercilasun A. B. (1991). Karşılaştırmalı Türk lehçeleri sözlüğü. Kültür Bakanlığı Yayınları.
  16. Ercilasun, A. B. (2014a). Kutadgu Bilig grameri. Akçağ Yayınları.
  17. Ercilasun, A. B. (2014b). L, n, r’den sonra niçin t?. Arıkoğlu E. (Haz.,) Prof. Dr. Ahmet Bican Ercilasun makaleler 1 (s. 129-133).
  18. Akçağ Yayınları.
  19. Ercilasun, A. B., & Akkoyunlu, Z. (2018). Kâşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk. Türk Dil Kurumu Yayınları.