Dergiler / Turkish Studies (Elektronik) / 2019 / Cilt: 14 - Sayı: 4

TÜRKÇEDE SIRA DIŞI BİR MATEMATİK TERİMİNİN SEMANTİK YOLCULUĞU: KARA CÜMLE

SEMANTIC TRAJECTORY OF AN EXTRAORDINARY MATHEMATICAL TERM IN TURKISH: QARA JUMLA

Sayfa
2425–2448
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Elde edilen bulgular örneklerle desteklenmiş ve Osmanlıdan başlayarak Cumhuriyet’in ilk dönemini de kapsayacak biçimde bir semantik yol izlenmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Kara cümle Osmanlı’da matematik alanında kullanılan biri Türkçe, diğeri Arapça iki kelimeden oluşmuş birleşik bir terimdir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Cümle ise Arapçada ‘1. cümle, tümce, 2. topluluk, 3. hepsi, tümü, 4. nicelik, kemiyyet’ anlamlarında geçer.
💡
Sonuç & Katkı:Elde edilen bulgular örneklerle desteklenmiş ve Osmanlıdan başlayarak Cumhuriyet’in ilk dönemini de kapsayacak biçimde bir semantik yol izlenmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Alan Parametreleri

Özet

Kara cümle Osmanlı’da matematik alanında kullanılan biri Türkçe, diğeri Arapça iki kelimeden oluşmuş birleşik bir terimdir. Kara cümle teriminde kara ‘avam, basit’ anlamını taşımaktadır. Cümle ise Arapçada ‘1. cümle, tümce, 2. topluluk, 3. hepsi, tümü, 4. nicelik, kemiyyet’ anlamlarında geçer. Osmanlı’da matematik terimi olarak ‘toplam, toplama, bütün, hepsi’ anlamlarında kullanılır. Bu verilerden hareketle terim, matematikte ‘basit toplama’ anlamına gelmektedir. Terime TDK Sözlükleri başta olmak üzere çeşitli sözlüklerde ‘şaka, şaka yollu, anlamsız yazı’ gibi anlamlar da verilmesi, terimin asıl anlamı dolayısıyla bir tanım karmaşasına yol açmaktadır. Özellikle araştırmalar neticesinde terimin şaka anlamına kaynaklarda rastlanılmaması, toplama anlamı yerine dört işlem anlamının tercih edilmesi gibi sebepler, bu terimin semantik sürecinin takip edilmesini ve bu anlamları meydana getiren şartların görülmesini zorunlu kılmıştır. Kara cümle terimine verilen dikkat çekici bu üç anlamın nasıl oluştuğunun bulunması bu makalenin temel amacıdır. Bu çalışmada kara cümle teriminin Osmanlı Dönemi’nden günümüze kadar edindiği anlamları sosyo-kültürel değişkenlere bağlı olarak bilim dili ve eğitim tarihi açısından kronolojik olarak ele alınmıştır. Elde edilen bulgular örneklerle desteklenmiş ve Osmanlıdan başlayarak Cumhuriyet’in ilk dönemini de kapsayacak biçimde bir semantik yol izlenmiştir. Böylece, bu çalışmayla terimin sözlüklerdeki asıl anlamından farklı anlamlarına giden süreci tespit edilip sözlüklerdeki anlamlarına katkı sağlanması amaçlanmıştır.

Abstract

Qara jumla is an Ottoman arithmetical term formed by one Turkish particle and another, Arabic. In the term examined here, qara has the meaning of popular and/or simple. In Arabic, jumla has several meanings: 1. Phrase; 2. Society; 3. Overall and 4. Quantity. As an Ottoman arithmetical term, it has the sense of sum, addition and completeness. Thence, we can deduce that qara jumla has the meaning of “simple addition”. However, its translation in some major dictionnaries such as the TDKs as “pun, by pun, nonsensical prose” renders complexe the understanding of this term. As a firt constatation one cannot find in ancient sources its meaning around pun or by funny ways etc. Moreover, we cannot trace how from simple addition this term came to signify the four operations. Our aim in this article is to find out how these three definitions came gradually to be attributed to the term. In this article, our aim is to clarify multiple meanings of this term from Old Ottoman to actual Turkish as well to interpret the sense that it took in the History of Sciences andHistory of Education in a chronological manner so as to grasp the socio-cultural variants. The findings were supported with examples and a semantic path was followed starting from the Ottoman Empire and covering the first period of the Republic. By this way, we intend to make a contribution to its different significations in the particular dictionnaires of these fields by pointing out how these different meanings were given to explain this term.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

KALAFAT, Ş. (2019). TÜRKÇEDE SIRA DIŞI BİR MATEMATİK TERİMİNİN SEMANTİK YOLCULUĞU: KARA CÜMLE. Turkish Studies (Elektronik), Cilt: 14 - Sayı: 4, 2425–2448. https://ajindex.com/articles/84523

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (22)

  1. Aksoy, Özgönül, 1968.Osmanlı Devri İstanbul Sıbyan Mektepleri Üzerine Bir İnceleme, İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yayınları.
  2. Akyüz, Yahya, 2013.Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000-M.S.2013), Ankara:
  3. PegemA Yayıncılık. Arat, Reşit Rahmeti, 1979.Kutadgu Bilig III Indeks, Haz. ERASLAN, Kemal, SERTKAYA, Osman Fikri, YÜCE, Nuri, İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 47, Seri IV Sayı A 12. Arat, Reşit Rahmeti,, 2003.Kutadgu Bilig Çeviri, Ankara:
  4. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  5. Arat, Reşit Rahmeti,, 2007.Kutadgu Bilig I: Metin, Ankara:
  6. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  7. Arf, Cahit, 1960.“Matematiğin Şiir Yönü”, Fen Dergisi, Nisan, s. 23-25.
  8. Baltacı, Cahit, 2005.XV.-XVI. Yüzyılda Osmanlı Medreseleri, c. I-II, İstanbul:
  9. Ulus Matbaası. Başgöz, İlhan ve WILSON, H. E., 1968.Türkiye Cumhuriyetinde Eğitim ve Atatürk. Ankara:
  10. Dost Yayınları.
  11. Bayraktar, Nesrin, 2004. “Kara ve Siyah Renk Adlarının Türkçedeki Anlam ve Kavram Boyutu Üzerine”, TÖMER Dil Dergisi, Ekim-Kasım-Aralık, S. 126, s. 56-76.
  12. Bedreddin, Hasan, 1928.Küçük Kamus-ı Fransevî [Dictionnaire Français- Turc], İstanbul:
  13. Maarifet Matbaası. Bıanchı, T.X ve Kıeffer, J.D., 1835.Dictionaire Français- Turc: Elsine·i Türkiye ve Franseviyye'nin Lugat, Paris: İmp. du Comite. Cemiloğlu, İsmet,1991.“Dilimizdeki Kara Kelimesi Hakkında”, Milli Folklor, c. II., S. 12, s. 22 - 26. Çelenk, Süleyman, 2008, “Türk Eğitim Tarihinde Laikleşme Süreci”, Elementary Education Online, 7(2), s. 368-375.
  14. Dilçin, Cem, 2009.Yeni Tarama Sözlüğü, Ankara:
  15. Türk Dil Kurumu Yayınları.
  16. Ergin, Osman, 1977.Türkiye Maarif Tarihi, c. I-II-III-IV, İstanbul:
  17. Eser Matbaası, Fazlıoğlu, İhsan, 1997.Hārizmî, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.16, s. 224-227, İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları.
  18. Fazlıoğlu, İhsan, 1998.Hesap, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.17, s. 244-271, İstanbul: İslam Araştırmaları Merkezi Yayınları.
  19. Hindoğlu, Artin, 1831.Dictionnaire Abrege Français-Turc, Viyana. Kalafat, Şermin, 2015.Cāmiʿü’l-Ḥisāb (Giriş- İnceleme-Metin-Dizin), Uludağ Üniversitesi,
  20. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili Anabilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Bursa. Kalafat, Şermin, 2017. “Türk Sözlükçülüğünde Sir James William Redhouse’un İzdüşümleri”, Uluslararası Geçmişten Günümüze Türk Sözlükçülüğü Sempozyumu Bildiri Kitabı, İstanbul:
  21. Elginkan Vakfı Yayınları.
  22. Kalafat, Şermin,2018.“Kutadgu Bilig’de Geçen Bazı Hesap Terimleri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, c. 11, S. 59, Ekim, s. 138-152. Ka