19. YÜZYILDAN GÜNÜMÜZE ERMENİSTAN-AZERBAYCAN İLİŞKİLERİ

Özet

19. yüzyılın başlarında Ermenilerin Ruslar tarafından Kafkasya topraklarına yerleştirilmeye başlanması üzerine Azerbaycan Türkleri ve Ermeniler arasındaki ilişkiler başlamıştır. Ancak bu iki millet arasındaki ilişkiler tarih boyunca kötü bir gidişat sergilemiştir. Ermenilerin sürekli olarak toprak istekleri ile sınırlarını genişletme ve homojen bir devlet kurabilme isteği bunun başlıca sebeplerinden birisidir. Ermeniler ilk olarak, topraklarındaki Azerbaycan Türklerini gönderebilmek için Rusların da desteğini alarak 1905 yılında saldırılara başlamıştır ve bu saldırılar Azerbaycan tarihinde derin bir yara olarak kalmıştır. Bolşevik İhtilali’nin ardından, 1918 yılında bağımsızlığını almış olan Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti yine bağımsızlığını almış olan Azerbaycan Halk Cumhuriyeti’ne birtakım saldırılarda bulunmuştur. 1920 yılında bağımsızlıklarını kaybedip, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği’ne katılmasına rağmen Ermenilerin istekleri devam etmiştir. Sovyetler Birliği dönemi boyunca da Ermeniler, Azerbaycan Türklerinden küçük küçük topraklar almayı başarmıştırlar. Bu dönem süresince Ermeniler özellikle Dağlık Karabağ bölgesi üzerinde çalışmalarını yoğunlaştırmıştır. 1991 tarihinde tekrardan bağımsızlıklarını kazanan Ermeniler, Azerbaycan Türklerine ve topraklarına karşı olan saldırılarını arttırmıştırlar. Özellikle 26 Şubat 1992 tarihinde gerçekleştirdikleri Hocalı Soykırımı 20. yüzyılın en büyük facialarından biri olmuştur. Ermenilerin, Dağlık Karabağ’ın Hocalı kasabasında gerçekleştirdikleri bu soykırımda toplamda 613 sivil Azerbaycan Türkü katledilmiştir. Ermeniler ile Azerbaycan Türkleri arasında özellikle Dağlık Karabağ bölgesindeki çatışmalar bağımsızlıklarının ilk yıllarında gerçekleşmiş olan olaylar kadar büyük olmasa da devam etmektedir. İki ülke arasındaki çatışmaları durdurmak, çatışmalara bir çözüm yolu bulmak ve barış ortamını sağlamak amacıyla AGİT ve BM gibi uluslararası örgütler arabuluculuk faaliyetlerine girişmiş ancak hiçbiri başarılı olamamıştır. Her ne kadar 1994 yılında imzalanan Bişkek Protokolü ile ateşkes sağlanmış olsa da sık sık ateşkes ihlalleri gerçekleştirildiği görülmektedir. Her ne kadar iki ülke devlet başkanları arasında çözüm müzakereleri zaman zaman devam etse de Dağlık Karabağ sorununu günümüzde de hala devam etmekte olan önemli sorunlardan birisidir. Azerbaycan ve Ermenistan arasında yaşanan çatışmalarda ise Rusya’nın Ermenistan’ı desteklemesi sorunların çözümünü daha da çıkmaza sokmaktadır. Rusya’nın bu tutumundaki esas hedefi ise eski nüfuzunu geri kazanabilme umudu olduğu söylenilebilir. Ermenistan ise Rusya’nın desteğinin olmadan bölgedeki hâkimiyetini sürdüremeyeceğini fark etmesinden dolayı sırtını Rusya’ya yaslamıştır. Ancak Ermenistan ve Rusya arasındaki bu işbirliği neticesinde, Ermenistan Rusya’ya bağımlı kalmaktadır. Rusya gibi İran’ın da Ermenistan’ı desteklemesi iki ülke arasındaki ilişkilerin gelişmesine katkı sağlamıştır. Bir diğer yandan ise İran bu tutumu karşısında sınırları içerisinde bulunan Azerbaycan Türklerinden dolayı Azerbaycan’dan çekinmesine yol açmıştır. Rusya ve İran’ın yanı sıra ABD’nin de desteğini alan Ermenistan bölgede gücünü daha da arttırmıştır. İsrail’den sonra ABD’den en çok destek alan ülke de Ermenistan olmuştur. Azerbaycan ise Ermenistan’a saldırmakla suçlanmış ve bunun neticesinde ABD tarafından ekonomik ambargoya maruz kalmıştır. Türkiye ise Azerbaycan ve Ermenistan arasında yaşanan sorunlarda başlarda tarafsız kalmaya çalışsa da sonralardan Azerbaycan’ı desteklemiş ve Ermenistan’a sınırlarını kapatmıştır. Elçibey döneminde ise Azerbaycan dış politikası Türkiye ile stratejik ortaklıklar kurmak üzerine oluşturulmuştur. Türkiye’nin Azerbaycan tarafında yer alması ise Ermenistan’ı Rusya’ya tamamen bağımlı kılmıştır. Azerbaycan’ın Ermenistan ile yaşadığı sorunlarda yalnızca Türkiye’nin desteğini alabilmesi, kendisini bölgede yalnız hissetmesine neden olmuştur. Ayrıca uluslararası örgütlerin girişimlerinin de herhangi bir netice vermemesi Azerbaycan’ın sorunun çözülmesine dair olan umutlarını yıkmıştır. Bugün günümüzde hala devam etmekte olan Dağlık Karabağ Sorunu, Ermenistan’ın sorunun çözümünü istememesinden dolayı bu sorunun uzunca bir süre çözülemeyeceği düşünülmektedir.