KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Dört Öge / 2026 / Sayı: 29

Osmanlı Astronomi Literatüründe Bir Batı Kaynağı: Hoca Bogos Tiryakioğlu’nun Risâle-i Kozmografya Çevirisi

Ahmet Polatoğlu(ATATÜRK ÜNİVERSİTESİ, FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ)0000-0002-6562-8566
Sayfa
75–84
Yayın Tarihi
2026-11-01
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Sonuç olarak Risale-i Kozmografya, yalnızca bir ders kitabı değil Osmanlı entelektüel dünyasının modern bilimle kurduğu ilişkinin erken ve önemli belgelerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, Fransız coğrafyacı Auguste Jean Charles Michelot tarafından kaleme alınan ve Hoca Bogos Tiryakioğlu tarafından Osmanlı Türkçesine tercüme edilen Risale-i Kozmografya adlı eseri incelemektedir. 1858 yılında yayımlanan eser, Osmanlı’da modern kozmografya literatürünün ilk örneklerinden biri olması bakımından bilim tarihi açısından önemli bir yere sahiptir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Ayrıca metinde kullanılan Osmanlıca astronomi ve kozmografya terminolojisi değerlendirilmiş, klasik İslam ilim geleneği ile modern Batı bilim paradigması arasındaki geçiş süreci ortaya konulmuştur.
💡
Sonuç & Katkı:Sonuç olarak Risale-i Kozmografya, yalnızca bir ders kitabı değil Osmanlı entelektüel dünyasının modern bilimle kurduğu ilişkinin erken ve önemli belgelerinden biri olarak değerlendirilmiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Auguste Michelot · Bogos Tiryakioğlu · Bilim Tarihi

Özet

Bu çalışma, Fransız coğrafyacı Auguste Jean Charles Michelot tarafından kaleme alınan ve Hoca Bogos Tiryakioğlu tarafından Osmanlı Türkçesine tercüme edilen Risale-i Kozmografya adlı eseri incelemektedir. 1858 yılında yayımlanan eser, Osmanlı’da modern kozmografya literatürünün ilk örneklerinden biri olması bakımından bilim tarihi açısından önemli bir yere sahiptir. Çalışmada, risalenin yazılış amacı, Osmanlı modernleşme sürecindeki yeri, içerdiği temel astronomi ve coğrafya kavramları ile dönemin bilim anlayışı ele alınmıştır. Özellikle Tanzimat dönemiyle birlikte Batı kaynaklı bilimsel bilginin Osmanlı eğitim kurumlarına aktarılmasında tercüme faaliyetlerinin oynadığı rol vurgulanmıştır. Eserde Dünya’nın şekli, günlük ve yıllık hareketleri, enlem-boylam sistemi, iklim kuşakları, ekinokslar, gündönümleri ve burçlar kuşağı gibi konular modern bilim anlayışı doğrultusunda açıklanmaktadır. Ayrıca metinde kullanılan Osmanlıca astronomi ve kozmografya terminolojisi değerlendirilmiş, klasik İslam ilim geleneği ile modern Batı bilim paradigması arasındaki geçiş süreci ortaya konulmuştur. Sonuç olarak Risale-i Kozmografya, yalnızca bir ders kitabı değil Osmanlı entelektüel dünyasının modern bilimle kurduğu ilişkinin erken ve önemli belgelerinden biri olarak değerlendirilmiştir.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Polatoğlu, A. (2026). Osmanlı Astronomi Literatüründe Bir Batı Kaynağı: Hoca Bogos Tiryakioğlu’nun Risâle-i Kozmografya Çevirisi. Dört Öge, Sayı: 29, 75–84. https://ajindex.com/articles/1668767

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (9)

  1. Akyıldız, A. (2011). “Tercüme Odası”. TDV İslâm Ansiklopedisi. (Cilt 40, s. 504-506). https://islamansiklopedisi.org.tr/tercume-odasi
  2. Altuntaş, Z. (2022). “Sultan Abdülmecid Döneminde Coğrafya Eğitimi ve Kitapları”. Teoriden Pratiğe Osmanlı’da Bilim. Editörler: Mükerrem Bedizel Aydın ve Büşra Çakmaktaş. Paradigma Akademi. 97-120.
  3. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Sadaret Âmedi Kalemi Defterleri [A.AMD], No. 8, Gömlek No. 20. (26C 1265).
  4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Sadaret Mektubî Kalemi Nezaret ve Devair Yazışmaları Evrakı. [A.MKT.NZD], No. 421, Gömlek No. 86. (H-30-11-1278).
  5. Baysal, J. (2010), Osmanlı Türklerinin Bastıkları Kitaplar 1729-1875, İstanbul: Hiper link Yayınları, 23.baskı. İhsanoğlu, E., Şeşen, R., İzgi, C., Akpınar, C., & Fazlıoğlu, İ. (1997). Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi (OALT). Cilt 2. İstanbul: IRCICA.
  6. Karakaş Özür, N. (2019). Epistemolojik Sınırları ve İlişkileri Bağlamında Osmanlıda Üç Bilim: Kozmografya, Astronomi ve Coğrafya. Dört Öge, 16, 113-136.
  7. Sitzmann, É. (1910). Dictionnaire de biographie des hommes célèbres de l’Alsace. Vol. 2. Rixheim. Uçman, A. (1995). “Encümen-i Dâniş”. TDV İslâm Ansiklopedisi. (Cilt 11, s. 176-178). https://islamansiklopedisi.org.tr/encumen-i-danis
  8. Unat, Y. (2000). Eski Astronomi Metinlerinde Karşılaşılan Astronomi Terimlerine İlişkin Bir Sözlük Denemesi. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 11(11), 633-696.
  9. Üstüner, A. (2019). Klasik Çağ Sonrası Osmanlı Coğrafya Çalışmaları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 17, Sayı 33, 41-104.