KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi / 2025 / Cilt: 15 Sayı: 4

Vatandaşlık eğitimi: Öğretim programlarının vatandaşlık yaklaşımları bağlamında değerlendirilmesi

Citizenship education: Evaluation of teaching curricula in the context of citizenship approaches

Eylem Çoban(GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ)
Esra Nihlenur Şen(BALIKESİR ÜNİVERSİTESİ, NECATİBEY EĞİTİM FAKÜLTESİ)0009-0005-9710-5857
Betül Akyürek Tay(Yusuf Demir Bilim ve Sanat Merkezi)0000-0002-1803-7325
Bayram Tay(AHİ EVRAN ÜNİVERSİTESİ, EĞİTİM FAKÜLTESİ)0000-0003-2466-1527
Sayfa
2257–2291
Yayın Tarihi
2025-12-28
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Öğretim programlarının öğrenme çıktıları ve süreç bileşenlerinin analiz edilmesi ile insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programında anayasal, aktif ve politik vatandaşlık; sosyal bilgiler dersi öğretim programında eleştirel, kültürel ve politik vatandaşlık; T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük dersi öğretim programında ulusal, eleştirel ve politik vatandaşlık yaklaşımlarının en çok yer verilen vatandaşlık yaklaşımları olduğu tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Vatandaşlık, bireyin toplumsal yaşamla bütünleşmesini, hak ve sorumluluklarının bilincine varmasını ve demokratik değerlere bağlılık geliştirmesini sağlayan temel bir süreçtir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Eğitim ile bireylerin topluma aidiyet duygusu kazanmaları, etkin vatandaşlık bilincine sahip olmaları ve demokratik kültürü içselleştirmeleri amaçlanmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Öğretim programlarının öğrenme çıktıları ve süreç bileşenlerinin analiz edilmesi ile insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programında anayasal, aktif ve politik vatandaşlık; sosyal bilgiler dersi öğretim programında eleştirel, kültürel ve politik vatandaşlık; T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük dersi öğretim programında ulusal, eleştirel ve politik vatandaşlık yaklaşımlarının en çok yer verilen vatandaşlık yaklaşımları olduğu tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:2024 Verileri
⚙️Değişkenler:Vatandaşlık eğitimi · öğretim programı · vatandaşlık yaklaşımları

Özet

Vatandaşlık, bireyin toplumsal yaşamla bütünleşmesini, hak ve sorumluluklarının bilincine varmasını ve demokratik değerlere bağlılık geliştirmesini sağlayan temel bir süreçtir. Bu sürecin desteklenmesi eğitim sisteminin temel hedeflerinden biridir. Eğitim ile bireylerin topluma aidiyet duygusu kazanmaları, etkin vatandaşlık bilincine sahip olmaları ve demokratik kültürü içselleştirmeleri amaçlanmaktadır. Çeşitli dersler ve öğretim programları aracılığıyla bu amaç sistemli bir şekilde desteklenmektedir. Sosyal bilgiler, insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi ile T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük dersleri Türkiye’de bireylerin iyi ve etkin vatandaşlar olarak yetişmelerini sağlamak üzere okutulan derslerdendir. Bu çerçevede araştırmada 2024 sosyal bilgiler, insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi ile T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük öğretim programlarında yer alan öğrenme çıktıları ve süreç bileşenlerinin vatandaşlık yaklaşımları kapsamında değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Araştırma nitel araştırma desenlerinden doküman incelemesi ile yürütülmüştür. Araştırmanın veri kaynakları 2024 sosyal bilgiler, insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi ile T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük dersleri öğretim programlarıdır. Verilerin analizinde doküman analizi işe koşulmuştur. Öğretim programlarının öğrenme çıktıları ve süreç bileşenlerinin analiz edilmesi ile insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programında anayasal, aktif ve politik vatandaşlık; sosyal bilgiler dersi öğretim programında eleştirel, kültürel ve politik vatandaşlık; T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük dersi öğretim programında ulusal, eleştirel ve politik vatandaşlık yaklaşımlarının en çok yer verilen vatandaşlık yaklaşımları olduğu tespit edilmiştir. Çok dilli vatandaşlık ile enerji ve Avrupa Birliği vatandaşlığı yaklaşımlarının incelenen üç öğretim programının da öğrenme çıktıları ve süreç bileşenlerinde yer almadığı belirlenmiştir. Bireylerin iyi ve etkin vatandaşlar olarak yetişmelerini desteklemek amacıyla, mevcut öğretim programlarında eksikliği görülen vatandaşlık yaklaşımlarının öğrenme çıktıları ve süreç bileşenleri ile bütünleştirilmesi önerilmektedir.

Abstract

Citizenship is a fundamental process that enables individuals to integrate into social life, become aware of their rights and responsibilities, and develop a commitment to democratic values. Supporting this process is one of the fundamental goals of the education system. Education aims to help individuals gain a sense of belonging to society, develop an active sense of citizenship, and internalize democratic culture. This goal is systematically supported through various courses and teaching programs. Social studies, human rights, citizenship and democracy, Turkish Republic history of revolution, and Kemalism courses are among the courses taught in Turkey to ensure that individuals grow up to be good and effective citizens. Within this framework, the study aims to evaluate the learning outcomes and process components included in the 2024 social studies, human rights, citizenship and democracy, and Turkish Republic revolution history and Kemalism teaching curriculum in terms of citizenship approaches. The research was conducted using the document review method, one of the qualitative research designs. The data sources for the research are the 2024 social studies, human rights, citizenship, and democracy, and Turkish Republic Revolution History and Atatürkism course programs. Document analysis was used to analyze the data. The analysis of the learning outcomes and process components of the teaching programs revealed that the teaching program for the human rights, citizenship, and democracy course emphasizes constitutional, active, and political citizenship; the teaching program for the social studies course emphasizes critical, cultural, and political citizenship; and national, critical, and political citizenship approaches in the Turkish Republic Revolution History and Atatürkism course curriculum. It was determined that multilingual citizenship and energy and European Union citizenship approaches were not included in the learning outcomes and process components of the three curricula examined. In order to support individuals in becoming good and effective citizens, it is recommended that citizenship approaches, which are lacking in the current curriculum, be integrated into the learning outcomes and process components.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çoban, E., Şen, E. N., Tay, B. A., Tay, B. (2025). Vatandaşlık eğitimi: Öğretim programlarının vatandaşlık yaklaşımları bağlamında değerlendirilmesi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, Cilt: 15 Sayı: 4, 2257–2291. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1793518

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (61)

  1. Abanoz, G. (2021). 1967 ve 2015 yıllarında Türkiye’deki vatandaşlık ders kitaplarının çeşitli açılardan karşılaştırılması. Uluslararası Sosyal Bilimlerde Mükemmellik Arayışı Dergisi, 1(1), 75-88.
  2. Adalar, H. (2023). Ekonomik/finansal vatandaşlık ve eğitim. B. Bulut (Ed.), Yeni vatandaşlık yaklaşımları ve eğitimi içinde (ss. 131-149). Pegem Akademi.
  3. Akyürek Tay, B. (2024). Examining the life science course curriculum in the scope of citizenship approaches. International Journal of Life Science and Social Studies Education (IJLSSSE), 2(1), 91-121. https://doi.org/10.29329/ijlssse.2024.1081.04
  4. Arıkan, İ., & Ersöz, B. (2023). Politik (siyasi) vatandaşlık ve eğitim. B. Bulut (Ed.), Yeni vatandaşlık yaklaşımları ve eğitimi içinde (ss. 279-293). Pegem Akademi.
  5. Aydın, A. (2015). Dijital vatandaşlık. Türk Kütüphaneciliği, 29(1), 142-146.
  6. Balcı, A., & Tuncel, G. (2013). İlköğretim öğrencilerinin Avrupa Birliği vatandaşlığı kavramını algılamaları üzerine bir değerlendirme. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 35(35), 19-33.
  7. Barr, R., Barth, D., & Shermis, S.S. (1978). The nature of the social studies. ETC Publications.
  8. Baş, G., & Şentürk, C. (2011). İlköğretim okulu öğretmenlerinin örgütsel adalet, örgütsel vatandaşlık ve örgütsel güven algıları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 17(1), 29-62.
  9. Batır, K. (2017). Antlaşmalar ve Avrupa Birliği adalet divanı kararları çerçevesinde Avrupa Birliği vatandaşlığı. Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, 25(1), 133-159. https://doi.org/10.29228/mjes.62
  10. Bay, E., Alimbekov, A., Mete, M., Cücük, E., & Yokuş, E. (2017). “Türk dünyası birliği” algısı. Gazi Akademik Bakış, 11(21), 55-85. https://doi.org/10.19060/gav.379576
  11. Bilgin, N. (2014). Sosyal bilimlerde içerik analizi: Teknikler ve örnek çalışmalar. Siyasal.
  12. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
  13. Bülbül, Y., & Yılmaz, A. (2019). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının çevre, çevre eğitimi ve çevresel vatandaşlık kavramlarına ilişkin görüşleri. Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 5(2), 165-183.
  14. Çoban, E. (2024). Sınıf öğretmenlerinin hayat bilgisi dersinde kimlik inşa etme durumları ve ders kitaplarında kimlikler [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi.
  15. Çoban, E., Tay, B., & Deniz Budak, A. G. (2025). Atatürk dönemi hayat bilgisi dersi öğretim programlarında (1926-1936) inşa edilen kimlikler. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 394-419. https://doi.org/10.17679/inuefd.1575532
  16. Çolak, K., & Torun, E. (2020). İnsan haklari, yurttaşlik ve demokrasi dersinde beceri öğretimi H. Bozdemir Yüzbaşıoğlu ve S. Kaymakcı, (Ed.), İlkokulda beceri öğretimi içinde (ss.199-221). Pegem Akademi.
  17. Coşkun, V. (2009). Anayasal vatandaşlık. Köprü, 105, 143-152. Council of Europe. (2004). All-European study on education for democratic citizenship policies. Council of Europe Publishing.
  18. Delanty, G. (2002). Two conceptions of cultural citizenship: A review of recent literature on culture and citizenship. The Global Review of Ethnopolitics. 1(3), 60-66.
  19. Demirkol, M., & Özdemir, T. Y. (2023). Örgütsel vatandaşlık ve eğitim. B. Bulut (Ed.), Yeni vatandaşlık yaklaşımları ve eğitimi içinde (ss. 252-273). Pegem Akademi.
  20. Dere, İ., & Gökçınar, B. (2022). Değişen paradigma bağlamında vatandaşlık. İçinde E. Dinç, İ. Dere & S. Üztemur (Eds.), Vatandaşlık bilgisi ve eğitimi (ss.7-22). Pegem Akademi.
  21. Diktaş, A., Girgin, D., Satmaz, İ., & Yabanova, U. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modeli sosyal bilgiler dersi öğretim programının solo taksonomisine göre analizi. Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(1), 667-690. https://dx.doi.org/10.17240/aibuefd.2025.-1556985.
  22. Dönmez, T. (2025). 2018 ve 2024 insan hakları, vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programlarının karşılaştırılması. Temel Eğitim, 7(27), 69-83. https://doi.org/10.52105/temelegitim.1721062
  23. Erden, M. (Tarihsiz), Sosyal bilgiler öğretimi. Alkım Kitapçılık.
  24. Ezer, F., & Aksüt, S. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının enerji vatandaşlığı kavramına ilişkin metaforik algıları. Trakya Eğitim Dergisi, 14(Özel Sayı), 320-332. https://doi.org/10.24315/tred.1516230
  25. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education. (8. Baskı). Mc Graw Hill.
  26. Frosh, S. (2001). Psychoanalysis, identity and citizenship. In N. Stevenson (Ed.), Culture and citizenship (ss. 91–109). Sage.
  27. Gürel, D. (2016). Sınıf ve sosyal bilgiler öğretmenlerinin ilkokul 4. sınıf insan hakları, yurttaşlık ve demokrasi dersine yönelik görüşlerinin karşılıklı olarak incelenmesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(3), 641-660.
  28. Hablemitoğlu, Ş., & Özmete, E. (2012). Etkili vatandaşlık eğitimi için bir öneri. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi, 1(3), 39-54. https://doi.org/10.1501/Asbd_0000000028
  29. Kaçar, T. (2023). Ulusal vatandaşlık ve eğitim. İçinde B. Bulut (Ed.), Yeni vatandaşlık yaklaşımları ve eğitimi (ss. 353–367). Pegem Akademi.
  30. Kan, Ç. (2009). Sosyal bilgiler eğitiminde küresel vatandaşlık. Pamukkale University Journal of Education, 26(26), 25-30.
  31. Kara, C., Topkaya, Y., & Şimşek, U. (2012). Aktif vatandaşlik eğitiminin sosyal bilgiler programindaki yeri. Journal of World of Turks/Zeitschrift für die Welt der Türken, 4(3), 147-159.
  32. Karadaban, A., Kaplan, C., Özek, Ö., Çaksu, C., Aküzüm, F., & Aydın, M. (2023). Nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelenmesi. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 9(67), 2666-2670. http://dx.doi.org/10.29228/smryj. 67567 Karatekin, K., Salman, M., & Uysal, C. (2019). Öğretmen adaylarının ekolojik vatandaşlık düzeylerinin karşılaştırılması. Kastamonu Education Journal, 27(4), 1747-1756.
  33. Kavuşan, S. (2023). Küresel vatandaşlık yaklaşımı bağlamında sosyal bilgiler öğretim programı ve ders kitapları (Publication No. 3073244390). [Master thesis, Ankara University]. ProQuest Dissertations & Theses Global.
  34. Kaya, T. F. (2023). Avrupa Birliği vatandaşlığı ve eğitim. B. Bulut (Ed.), Yeni vatandaşlık yaklaşımları ve eğitimi içinde (ss. 49-65). Pegem Akademi.
  35. Kerr, D. (1999). Citizenship education: An international comparison. International Review of Curriculum and Assessment Frameworks, 1(1), 1-23.
  36. Madison, M. (1997). Fostering civic virtue: Character education in social studies. Social Studies, 88(1), 37–41. ERIC.
  37. Malkoç, S., & Ata, B. (2021). Sosyal bilgiler öğretmenlerinin vatandaşlık tiplerinin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 54(2), 459-496. https://doi.org/10.30964/auebfd.897458
  38. Mengüç, M. (2021). 1968-2018 döneminde anayasal vatandaşlık anlayışının sosyal bilgiler ders kitaplarına yansıması [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dokuz Eylül Üniversitesi.
  39. Mertens, D. M. (2010). Research and evaluation in education and psychology integrating diversity with quantitative, qualitative, and mixed methods. Sage Publications.
  40. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). İnsan hakları, vatandaşlık ve demokrasi dersi öğretim programı (4. sınıf) Türkiye yüzyılı maarif modeli. MEB.
  41. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (4, 5, 6 ve 7. sınıf) Türkiye yüzyılı maarif modeli. MEB.
  42. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024). T.C. inkılap tarihi ve Atatürkçülük dersi öğretim programı (4. sınıf) Türkiye yüzyılı maarif modeli. MEB.
  43. National Council for the Social Studies [NCSS]. (1994). Curriculum standards for social studies: Expectations of excellence. NCSS.
  44. O’Byrne, D. J. (2003). The dimensions of global citizenship: Political identity beyond the nation-state. Frank Cass.
  45. O’leary, Z. (2017). The essential guide to doing your research project. Sage Publications.
  46. Öntaş, T., Çarıkçı, S., & Çoban, O. (2025). Vatandaşlık ve kimlik eğitiminin tematik örüntüleri: Sosyal bilgiler dersine bütüncül bir yaklaşım. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi (TEBD), 23(2), 1810-1835. https://doi.org/10.37217/tebd.1691156
  47. Öztürk, C., & Deveci, H. (2020). Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programlarının değerlendirilmesi. C. Öztürk (Ed.), Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programları içinde (ss. 1-42). Pegem Akademi. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Pegem Akademi.
  48. Saiz, A. V. (2005). Globalisation, cosmopolitanism and ecological citizenship. Environmental Politics, 14(2), 163-178.
  49. Sarıipek, D. B. (2006). Sosyal vatandaşlık ve günümüzde yaşadığı dönüşüm: Aktif vatandaşlık (Sosyal politika açısından bir değerlendirme). Çalışma ve Toplum, 2(9), 67-95.
  50. Savage, T. V., & Armstrong, D. G. (1996). Effective teaching in elementary social studies. Prentice Hall.
  51. Şen, E. N., & Tay, B. (2023). Examination of “Coco” animated movie in terms of the value of giving importance to family unity. International Journal of Life Science and Social Studies Education (IJLSSSE), 1(1), 1-40.
  52. Tay, B. (2017). Hayat bilgisi: Hayatın bilgisi. B. Tay (Ed.), Etkinlik örnekleriyle hayat bilgisi öğretimi içinde (ss. 1-43). Pegem Akademi.
  53. Tay, B. (2023). Sosyal bilgilerin doğası ve temelleri. Ö. Bektaş & R. Turan (Ed.), Türkiye'de sosyal bilgiler öğretim programları içinde (ss. 21–54). Pegem Akademi.
  54. Topal, M., & Oğuz Haçat, S. (2019). Demokrasi ve insan hakları kavramlarına ilişkin sosyal bilgiler öğretmenlerinin görüşleri. Türk Akademik Yayınlar Dergisi (TAY Journal), 3(2), 1-24.
  55. Turan, S., & İbret, B. Ü. (2019). Sosyal bilgiler dersinde mekânsal vatandaşlığın öğretimine ilişkin öğretmen görüşleri. International Journal of Geography and Geography Education (IGGE), 40, 59-78. https://doi.org/10.32003/iggei.539197
  56. Türkcan, B., & Bozkurt, M. (2015). İlkokul öğrencilerinin sosyal bilgiler dersi bağlamında kimlik, kültür ve yurttaşlık algıları. Turkish Studies, 10(11), 1501-1526. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8639
  57. Uğurlu, C. T. (2011). Avrupa Birliği ülkelerinde ve Türkiye’de vatandaşlık eğitimi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 10(37), 153-169.
  58. Ulukaya Öteleş, Ü. (2023). Çok dilli vatandaşlık ve eğitim. B. Bulut (Ed.), Yeni vatandaşlık yaklaşımları ve eğitimi içinde (ss. 85-98). Pegem Akademi.
  59. Üstel, F. (2005). Makbul Vatandaş’ın peşinde: II. Meşrutiyet’ten bugüne vatandaşlık eğitimi. (5. Baskı). İletişim Yayınları.
  60. Utkugün, C. (2021, Nisan). Öğretmen adayı görüşlerine göre fen bilimleri dersinde vatandaşlık eğitimi. Uluslararası Sosyal Bilimler ve Eğitim Bilimleri Sempozyumu (USVES 2021), Antalya, Türkiye.
  61. Yıldırım, C. (2018). Ortaöğretim öğrencilerinin demokratik vatandaşlık tutumlarının resmi ve örtük program açısından incelenmesi [Yayımlanmamış doktora tezi]. Adnan Menderes Üniversitesi.