Dergiler / Tetkik / 2026 / Sayı: 10

Sorgulanamazlığın İki Yüzü: Din ve Ütopyada Normatif Kapanma ve Dönüştürülebilirlik Gerilimi

The Two Faces of Unquestionability: The Tension of Normative Closure and Transformability in Religion and Utopia

Tanju Toka(ERZURUM TEKNİK ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-4368-3740
Sıbğatullah İğde(GAZİANTEP İSLAM BİLİM VE TEKNOLOJİ ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ)0000-0003-2722-9692
Dergi
Tetkik
Sayfa
591–620
Yayın Tarihi
2026-09-30
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylece ilişki, yapısal benzerlik ile ilkesel fark arasındaki gerilim içinde kavranır ve çalışma, karşılaştırmayı içerikten işleyişe taşıyan kaynak-işleyiş ayrımıyla analitik bir kayma önerir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Dinî tasavvurlar ile ütopyacı kurgular arasındaki ilişki çoğu kez ideal toplum imgelerinin içerik benzerlikleri üzerinden kurulmakta, bu karşılaştırma tarzı ise toplumsal düzenin hangi mekanizmalarla kurulduğu ve meşrulaştırıldığı sorusunu ikincilleştirmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu yetersizlik, benzerliğin içerikte değil normatif düzenin işleyişinde araştırılmasını gerektirir.
💡
Sonuç & Katkı:Böylece ilişki, yapısal benzerlik ile ilkesel fark arasındaki gerilim içinde kavranır ve çalışma, karşılaştırmayı içerikten işleyişe taşıyan kaynak-işleyiş ayrımıyla analitik bir kayma önerir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Din Felsefesi · din · ütopya

Özet

Dinî tasavvurlar ile ütopyacı kurgular arasındaki ilişki çoğu kez ideal toplum imgelerinin içerik benzerlikleri üzerinden kurulmakta, bu karşılaştırma tarzı ise toplumsal düzenin hangi mekanizmalarla kurulduğu ve meşrulaştırıldığı sorusunu ikincilleştirmektedir. Bu yetersizlik, benzerliğin içerikte değil normatif düzenin işleyişinde araştırılmasını gerektirir. Çalışma, normatif kapanma kavramını Paul Ricoeur’ün ideolojinin meşrulaştırıcı “kapanma” işlevi ile Karl Mannheim’ın bütünlükçü ideoloji ve kolektif kör nokta çözümlemesinin bir sentezi olarak kurar. Bu çerçevede temel soru, dinî tasavvurlar ile ütopyacı kurguların toplumsal düzeni mutlak bir referansa dayandırma biçimleri bakımından aynı türden bir normatif yapı üretip üretmediğidir. Çalışma, benzerliğin normatif düzenin kaynağı ile bu kaynağın toplumsal düzlemde işleyişi arasındaki ayrım gözetilerek analitik olarak nerede kurulabildiğini ve hangi noktada sınıra geldiğini açığa çıkarmayı amaçlar. Din ve ütopya, tarihsel bütünlükler olarak değil, normatif düzen kurma biçimlerini çözümlemeyi mümkün kılan ideal-tipik analitik kategoriler olarak ele alınır. Temel tez, kaynakları ilkesel olarak ayrışsa da sorgulanamazlık rejimi kurulduğunda din ve ütopyanın işleyiş düzeyinde normatif kapanma etrafında yakınsadığıdır. Bu kapanma koşullarında bağlayıcılık ve meşruiyet, ikna ve yeniden gerekçelendirme süreçlerinden koparak temsil biçimlerinin mutlaklaştırılmasıyla üretilir ve alternatif yaşam imkânları dışlanır. Ancak benzerliğin sınırı, meşruiyet zemininin ilkesel dönüştürülebilirliğinde belirir: dinî meşruiyet aşkın teminatla sabitleme eğilimi taşırken, ütopyacı meşruiyet tarihsel-pratik yeniden kuruluş ufkuna dayanır. Böylece ilişki, yapısal benzerlik ile ilkesel fark arasındaki gerilim içinde kavranır ve çalışma, karşılaştırmayı içerikten işleyişe taşıyan kaynak-işleyiş ayrımıyla analitik bir kayma önerir.

Abstract

The relationship between religious imaginaries and utopian constructions is often established through similarities in the content of ideal society images; however, this mode of comparison renders secondary the question of through which mechanisms social order is established and legitimized. This inadequacy necessitates that similarity be investigated not at the level of content but in the functioning of normative order. The study constructs the concept of normative closure as a synthesis of Paul Ricoeur’s legitimizing “closure” function of ideology and Karl Mannheim’s analysis of total ideology and the collective blind spot. Within this framework, the central question is whether religious imaginaries and utopian constructions produce the same kind of normative structure in terms of the ways in which they ground social order in an absolute reference. The text aims to reveal analytically where similarity can be established and at what point it reaches its limit, by distinguishing between the source of normative order and the functioning of this source on the social plane. Religion and utopia are treated not as historical totalities but as ideal-typical analytical categories that make it possible to analyze modes of constructing normative order. The main thesis is that although their sources differ in principle, religion and utopia converge at the level of functioning around normative closure when a regime of unquestionability is established. Under these conditions of closure, bindingness and legitimacy are produced through the absolutization of forms of representation, detached from processes of persuasion and re-justification, and alternative possibilities of life are excluded. However, the limit of similarity emerges in the principled transformability of legitimacy, while religious legitimacy tends to be fixed through a transcendent guarantee, utopian legitimacy is grounded in a horizon of historical-practical reconstitution. Thus, the relationship is grasped within the tension between structural similarity and principled difference, and the study proposes an analytical shift that moves comparison from content to functioning through the distinction between source and functioning.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Toka, T., İğde, S. (2026). Sorgulanamazlığın İki Yüzü: Din ve Ütopyada Normatif Kapanma ve Dönüştürülebilirlik Gerilimi. Tetkik, Sayı: 10, 591–620. https://ajindex.com/articles/1646647

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (30)

  1. Ağaoğulları, Mehmet Ali - Köker, Levent. Tanrı Devletinden Kral-Devlete: Siyasal Düşünceler. Ankara: İmge Kitabevi, 6. Basım, 2013.
  2. Beavis, Mary Ann. “Christian Origins, Egalitarianism, and Utopia”. Journal of Feminist Studies in Religion 23/2 (05 Kasım 2007), 27-49. https://doi.org/10.2979/fsr.2007.23.2.27
  3. Bell, David M. Rethinking Utopia: Place, Power, Affect. London: Routledge, 2017.
  4. Berriel, Carlos Eduardo Ornelas. “Brief Notes on Utopia, Dystopia and History”. Utopia Matters: Theory, Politics, Literature and the Arts. ed. Fátima Vieira - Marinela Freitas. 101-108. Porto: Editora da Universidade do Porto, 2005.
  5. Bloch, Ernst. A Philosophy of the Future. çev. John Cumming. New York: Herder and Herder, 1970.
  6. Bloch, Ernst. The Principle of Hope. çev. Neville Plaice vd. Cambridge: MIT Press, 1986.
  7. Bloch, Ernst. The Utopian Function of Art and Literature: Selected Essays. çev. Jack Zipes - Frank Mecklenburg. The MIT Press, 1988.
  8. Bulut, Zübeyir. “Hüsün ve Kubuh Meselesinin Ahlâk Teorilerine Temel Oluşturması Bakımından Analizi”. Kelâm Araştırmaları Dergisi 13/2 (2015), 634-654.
  9. Çelebi, İlyas. “Hüsün ve Kubuh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/59-63. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
  10. Davis, J. C. “Thomas More’s Utopia: sources, legacy, and interpretation”. The Cambridge Companion to Utopian Literature. ed. Gregory Claeys. 28-50. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. https://doi.org/10.1017/CCOL9780521886659.002
  11. Dias de Carvalho, Adalberto. “From Contemporary Utopias to Contemporaneity as a Utopia”. Utopia Matters: Theory, Politics, Literature and the Arts. ed. Fátima Vieira - Marinela Freitas. 62-74, 2005.
  12. Einsohn, Howard Ira. “Ideology, Utopia, and Faith: Shaw, Ricoeur, and the Passion for the Possible”. Shaw 15 (1995), 105-121.
  13. Gordin, Michael D. vd. Ütopya - Distopya: Tarihsel Olasılığın Koşulları. çev. Ayşegül Turan vd. Koç Üniversitesi Yayınları, 2018.
  14. Ilgaroğlu, Muhammet Caner. “Verili Bir Değer Duygusu Olarak Adalet”. Felsefe Dünyası 2/74 (2021), 118-135.
  15. Koyuncu, Ahmet Ayhan. “İdeoloji ve Ütopya Arasında İslamcılık: Vasat Yaklaşımı Açısından Bir Değerlendirme”. İçtimaiyat 9/2 (01 Kasım 2025), 918-933. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.1707209
  16. Kumar, Krishan. Utopia and Anti-Utopia in Modern Times. Oxford: Basil Blackwell, 1987.
  17. Levitas, Ruth. “Looking for the blue: The necessity of utopia”. Journal of Political Ideologies 12/3 (16 Ekim 2007), 289-306. https://doi.org/10.1080/13569310701622184
  18. Levitas, Ruth. “Utopia Matters?” Utopia Matters: Theory, Politics, Literature and the Arts. ed. Fátima Vieira - Marinela Freitas. 41-46. Porto: Editora da Universidade do Porto, 2005.
  19. Macit, Nadim. “Bilginin İmkânı Bağlamında ‘Dinî Otorite’”. Gazi Üniversitesi Çorum İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/4 (2003), 1-16.
  20. Mannheim, Karl. İdeoloji ve Ütopya. çev. Mehmet Okyayuz. Ankara: Epos Yayınları, 2002.
  21. Popper, Karl R. Açık Toplum ve Düşmanları. çev. Mete Tunçay - Harun Rızatepe. Ankara: Liberte Yayınları, 2021.
  22. Popper, Karl R. Açık Toplum ve Düşmanları: Hegel, Marx ve Sonrası. çev. Mete Tunçay - Harun Rızatepe. 2 Cilt. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1989.
  23. Ricoeur, Paul. Lectures on Ideology and Utopia. ed. George H. Taylor. New York: Columbia University Press, 1986.
  24. Rorty, Richard. “Dinsel Zümre Karşıtlığı ve Ateizm”. çev. Rahmi G. Öğdül. Dinin Geleceği. ed. Santiago Zabala. 32-44. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2009.
  25. Rorty, Richard. Olumsallık, İroni ve Dayanışma. çev. Mehmet Küçük - Alev Türker. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 1995.
  26. Rorty, Richard. Philosophy and Social Hope. New York: Penguin Books, 1999.
  27. Sargent, L. T. “The intersection of utopianism and communitarianism”. Utopia Matters: Theory, Politics, Literature and the Arts. ed. Fátima Vieira - Marinela Freitas. 109-118. Porto: Editora da Universidade do Porto, 2005.
  28. Vattimo, Gianni. Belief. Redwood City: Stanford University Press, 1999.
  29. Vieira, Fátima. “The Concept of Utopia”. The Cambridge Companion to Utopian Literature. ed. Gregory Claeys. 3-27. Cambridge: Cambridge University Press, 1. Basım, 2010. https://doi.org/10.1017/CCOL9780521886659.001
  30. Weber, Max. Sosyal Bilimler Metodolojisi. çev. Vefa Saygın Öğütle. İstanbul: Küre Yayınları, 2012.