Dergiler / Türkoloji / 2026 / Sayı: 121

SIPIRA JIRAV ADININ ETİMOLOJİSİ VE ARKAİZMLER

ЕTYMOLOGY OF THE NAME SYPYRA-ZHYRAU AND ARCHAISMS

Riza Almukhan(Kazakh National University of Arts)0009-0006-4924-7858
Sayfa
85–102
Yayın Tarihi
2025-03-21
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışmanın amacı Türk halklarının ortak mirasının okunmasındaki hataları tespit etmek ve Sypyrа isminin köken tarihini tespit etmektir.Çalışma sonucunda Sypyrа-zhyrau isminin yeni yorum versiyonu önerildi.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Sunulan makale, «Edige» destanı Sypyrа-zhyrau’nun karakteri olan Altın Orda dönemindeki Türk halklarının ortak mirasına ayrılmıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Küçük fonetik farkın ismin telaffuzu üzerinde önemli bir etkisi yoktur, karakterlerin tipolojik ortaklığı açıktır. «Edige» destanını koruyan Türkçe konuşan tüm halklar, onu bir zhyrau eseri olarak sunar.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışmanın amacı Türk halklarının ortak mirasının okunmasındaki hataları tespit etmek ve Sypyrа isminin köken tarihini tespit etmektir.Çalışma sonucunda Sypyrа-zhyrau isminin yeni yorum versiyonu önerildi.
🔬Tür:Deneysel Tarla Denemesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Altın Orda · Nogay Orda · Sıpıra jırav

Özet

Sunulan makale, «Edige» destanı Sypyrа-zhyrau’nun karakteri olan Altın Orda dönemindeki Türk halklarının ortak mirasına ayrılmıştır. Adı Kazaklar, Nogaylar, Tatarlar, Başkurtlar gibi Türkçe konuşan birçok halkın folklorunda korunmaktadır. Küçük fonetik farkın ismin telaffuzu üzerinde önemli bir etkisi yoktur, karakterlerin tipolojik ortaklığı açıktır. «Edige» destanını koruyan Türkçe konuşan tüm halklar, onu bir zhyrau eseri olarak sunar. Zhyrau’nun şarkı yazımı korunmuş ve bize yalnızca folklor örneklerinde ulaşmıştır. Belirli bir olayı doğrulayan tarihi belgeler mevcut değildir, ancak buna rağmen destan, Nogai Horde’un tarihi olaylarını yansıtmaktadır. Ulusal bilimde Altın Orda’nın, Nogai Orda’nın tarihine adanmış, destansı «Edige» de dâhil olmak üzere birçok eser var. Ancak Sypyrа-zhyrau hakkında çok fazla çalışma yoktur. Yazarları Sypyrа isminin etimolojisini ve Kazakça versiyonunda mevcut olan destanın metnindeki «sup» ve «sum» arkaizmlerinin kullanımını inceleyen hiçbir çalışma neredeyse yoktur. Önerilen makale, Başkurtça ve Türkçe benzerleriyle karşılaştırmalar içermekte ve Ş. Ualihanov tarafından kaydedilen versiyon üzerinde yapılan metin araştırmasının sonuçlarını sunmaktadır. Bu çalışmanın amacı Türk halklarının ortak mirasının okunmasındaki hataları tespit etmek ve Sypyrа isminin köken tarihini tespit etmektir.Çalışma sonucunda Sypyrа-zhyrau isminin yeni yorum versiyonu önerildi. Türkoloji alanında geleceğe yönelik hedefler de belirlendi.

Abstract

The presented article is devoted to common heritage of the Turkic peoples in the era of Golden Horde, the character of the epic «Edige» - Sypyrа-zhyrau. His name is preserved in the folklore of many Turkic-speaking peoples, such as the Kazakhs, Nogais, Tatars, Bashkirs. Small phonetic difference does not have significant impact on pronunciation of the name; typological commonality of the characters is obvious. All Turkic-speaking peoples who have preserved the epic «Edige» present it as a work of zhyrau. The song-writing of the zhyrau has been preserved and has reached us only in folklore samples. Historical documents confirming a certain event are absent, but despite this, the epic reflects historical events of the Nogai Horde. There are many works in national science devoted to the history of the Golden Horde, the Nogai Horde, including the epic «Edige». However, there are not many studies about Sypyrа-zhyrau. There are practically no studies whose authors analyze the etymology of the name Sypyrа and the use of the archaisms «sup» and «sum» in the text of the epic, which are present in the Kazakh version. The proposed article contains comparisons with Bashkir and Turkish analogues, and presents the results of textual research on version recorded by Sh.Ualikhanov. The purpose of this study is to identify errors in reading common heritage of the Turkic peoples and determine history of the origin of the name Sypyrа. As a result of the study, new version of interpretation of the name Sypyrа-zhyrau was proposed. Future objectives in the field of Turkology were also identified.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Almukhan, R. (2025). SIPIRA JIRAV ADININ ETİMOLOJİSİ VE ARKAİZMLER. Türkoloji, Sayı: 121, 85–102. https://doi.org/10.59358/ayt.1599944

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (18)

  1. Аяған, Б. Ғ. & Әбжанов, Х. М. (2011). Исин А.И. Қазақ Хандығы Тарихы: Құрылуы, Өрлеуі, Құлдырау. Алматы: “Сөздік-Словарь”
  2. Валиханов, Ч. (1904). Сочинения. (Ред. Н. И. Веселовского), Записки Императорского Русского Географического Общества по отделению этнографии. СПб., Т.XXIX.
  3. Башкирско-Русский Словарь.(1996). (Ред. З.Г.). Ураксин. Москва, “Дигора”, «Русский язык».
  4. Древнетюркский словарь. (1969). (Ред. В. М. Наделяев). Ленинград: Наука, Ленинградское отделение.
  5. Ер Едіге. (1927). (Жинаған Қ.Сәтбаев). Москва: Кеңес одағындағы елдердің кіндік баспасы.
  6. Ер Едіге. (1995). Алматы: Ғылым.
  7. Едіге Батыр.(1996). Алматы: Ғылым.
  8. Эдиге. Ногайская Эпическая Поэма.(2016). (Ред. Н.Х.Суюновой). Москва: Наука.
  9. Идегәй: Татар Халык Дастаны. (1988). Казан: Татар Кит. Нәшр.
  10. Қасқабасов, С. (2002). Жаназық. Астана: Аударма.
  11. Қазақ Әдебиетінің Тарихы. (2008). (Ред. С. А. Қасқабасов). Он томдық. Т.1. Алматы: ҚазАқпарат.
  12. Сказание об Едигее и Тохтамыше. (1905). (Киргизский текст по рукописи, прнадлежавшей Ч.Ч.Валиханову). Санкт-Петербург: Типо-литография И. Бораганского и К.
  13. Сыздықова, Р. (2014). Сөздер сөйлейді (Сөздердің қолданылу тарихынан). Көптомдық шығармалар жинағы. Т.4. Алматы: Ел-шежіре.
  14. Урманчеев, Ф. И. (2009). Прорицание Субра-Жырау В Дастане “Идегей”, Научный Татарстан, №, 4, 144-149.
  15. Хусаинов, Г.Б. (1996). Башкирская литература XI-XVIII вв. Уфа: Гилем.
  16. Интернеттен Пайдаланылғандар
  17. URL-1 https://tatarica.org/application/files/4916/8915/0688/Urmancheev_F.pdf(Қосу Күні: 10.01.2025).
  18. URL-2 https://abai.kz/post/10054(Қосу Күні: 12.01.2025).