Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightMakale ayrıca, Budagov’un sözlüğünün Türk dillerinin tarihî semantiği ve sözlükbilimi açısından sağlam bir temel oluşturduğunu bir kez daha teyit etmektedir.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
Bu makale, 19. yüzyıl Türkoloji çalışmalarının en önemli başarılarından biri olan L. Z. Budagov’un iki ciltlik “Сравнительный словарь турецко-татарских наречий…” (Türk-Tatar Şivelerinin Karşılaştırmalı Sözlüğü) adlı eserinin kaynakbilimsel temellerini bilimsel bir şekilde incelemeye adanmıştır. Araştırmanın temel amacı, bu karşılaştırmalı sözlüğün hazırlanmasında kullanılan yazılı ve sözlü kaynakları belirlemek ve bu kaynakların sözlük maddelerinde yer alan dil birimlerinin açıklanmasındaki rolünü ortaya koymaktır. Makale kapsamında Budagov’un yararlandığı 18 temel kaynak derinlemesine analiz edilmiş; her bir kaynağın sözlükteki sözcük açıklamaları üzerindeki etkisi incelenmiştir. Özellikle Baburnâme, Kısasü’l-Enbiyâ (Rabgûzî), Muhakemetü’l-Lugateyn, Sirâcü’l-Kulûb, Târîh-i Mülûk-i Acem gibi klasik metinler ile V. V. Radlov, H. Vambéry, N. İlminskiy, A. Troyanskiy, I. Giganov gibi araştırmacıların eserleri ve ayrıca Arapça, Farsça ve Türk dillerine ait önemli sözlükler (örneğin, Burhân-ı Kâtıʿ, Ferheng-i Şuʿûrî, Kâmûsü’l-Muhît, Lugat-ı Türkî) ayrı ayrı değerlendirilmiştir. Her bir kaynaktan alınan özgün metin örneklerinin sözlükteki belirli leksemaları açıklamadaki işlevi, Budagov’un bağlamsal çözümlemeye dayalı metodolojisi, anlam farklılıklarına gösterdiği dikkat ve morfolojik biçimlenmeleri sistematik olarak ortaya koyması, makalenin bilimsel yenilik boyutlarını oluşturmaktadır. Özellikle Çağatay, Kırgız, Kazan, Tobol, Altay ve Osmanlı Türkçesine ait kelimelerin fonetik, semantik ve grafemik varyantları karşılaştırmalı olarak sunulmuştur. Araştırma sonuçları, Budagov’un sadece dönemi için ileri düzeyde bir sözlük oluşturmakla kalmayıp, aynı zamanda her bir dil katmanını tarihî-edebî bağlam içinde açıklamaya çalışan ve modern leksikografi ilkelerine yakın duran bir yaklaşımı benimsediğini ortaya koymaktadır. Makale ayrıca, Budagov’un sözlüğünün Türk dillerinin tarihî semantiği ve sözlükbilimi açısından sağlam bir temel oluşturduğunu bir kez daha teyit etmektedir.
Abstract
This article is devoted to the scholarly analysis of the source of one of the most significant achievements in 19th-century Turkology – the two-volume Comparative Dictionary of Turkic-Tatar Dialects compiled by L.Z. Budagov. The main objective of the study is to identify the written and oral sources used in the creation of this comparative dictionary and to elucidate their role in the interpretation of linguistic units within the dictionary entries. The article thoroughly examines 18 major sources utilized by Budagov, analyzing how each influenced the explanation of specific lexemes. In particular, works such as the Baburnama, Qissasi Rabghuzi, Muhokamat al-Lughatayn, Siraj al-Qulub, Tarikh-i Muluk-i Ajam, as well as the writings of scholars like V.V. Radlov, H. Vambéry, N. Ilminsky, A. Troyansky, and I. Giganov, along with important dictionaries in Arabic, Persian, and Turkic languages (e.g., Burhan-e Qati‘, Farhang-e Shu‘uri, Qāmūs al-Muḥīṭ, Lughat-i Turki) are examined in detail. The article highlights the role of actual textual examples derived from each source in explaining specific lexemes. Budagov’s methodology based on contextual analysis, his attention to semantic distinctions, and his systematic presentation of morphological forms – all of which constitute the innovative aspects of the study. Special attention is given to the comparative analysis of phonetic, semantic, and graphemic variants of words belonging to Chagatai, Kyrgyz, Kazan, Tobol, Altai, and Ottoman Turkish dialects. The findings demonstrate that Budagov not only compiled a dictionary using a methodologically advanced approach for his time but also exhibited a perspective aligned with modern lexicographical principles by striving to contextualize each linguistic layer within its historical and literary background. Moreover, the study reaffirms that Budagov’s dictionary continues to serve as a solid foundation for the historical semantics and lexicography of the Turkic languages.