Dergiler / Türkoloji / 2026 / Sayı: 125

TÜRKİSTAN’DA DİL AYRILIĞI: NİKOLAY İLMİNSKİY MODELİ VE SONUÇLARI

LINGUISTIC DIVISION IN TURKESTAN: THE NIKOLAY ILMINSKIY MODEL AND ITS OUTCOMES

Muhammet Karataş(Yunus Emre Enstitüsü)0009-0004-4224-2267
Sayfa
127–152
Yayın Tarihi
2026-03-18
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu süreç, Türk dünyasında uzun vadeli ayrışmalara yol açmıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:1552 yılında Kazan’ı işgal eden Çarlık Rusya, ele geçirdiği bölgelerde Müslüman ve Türk toplulukları arasındaki kültürel ve tarihî bağı kopararak Ortodoks Rus kimliğine dayalı homojen bir toplum oluşturmayı hedeflemiştir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Ancak zamanla bu politikaların istenilen sonucu vermemesi üzerine strateji değiştiren Ruslar, daha ılımlı bir politika geliştirerek misyonerlik faaliyetlerinin en temel aracı olarak eğitim temelli yeni bir model hazırlanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu süreç, Türk dünyasında uzun vadeli ayrışmalara yol açmıştır.
🔬Tür:Modelleme & Sayısal Simülasyon
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Çarlık Rusya · Misyonerlik · Asimilasyon

Özet

1552 yılında Kazan’ı işgal eden Çarlık Rusya, ele geçirdiği bölgelerde Müslüman ve Türk toplulukları arasındaki kültürel ve tarihî bağı kopararak Ortodoks Rus kimliğine dayalı homojen bir toplum oluşturmayı hedeflemiştir. Bu doğrultuda IV. İvan döneminde başlatılan asimilasyon amaçlı misyonerlik faaliyetleri, ilk aşamada dayatma usulüyle yürütülmüş; baskı, şiddet ve sürgün esasına dayanmıştır. Ancak zamanla bu politikaların istenilen sonucu vermemesi üzerine strateji değiştiren Ruslar, daha ılımlı bir politika geliştirerek misyonerlik faaliyetlerinin en temel aracı olarak eğitim temelli yeni bir model hazırlanmıştır. Sovyet döneminde de sürdürülen bu misyonerlik faaliyetlerinin öncüsü olan Nikolay İlminskiy, Türk ve Müslüman toplulukların birlikteliğinden duyduğu rahatsızlık sebebiyle onları birbirinden ayırmayı, ancak bunu zor kullanmadan gerçekleştirmeyi amaçlayan çalışmalar yürütmüştür. Uzun süre Müslüman ve Türk toplulukları üzerine araştırmalar yapan İlminskiy, dilleri arasındaki farklılıkları belirleyerek her bir boy için ayrı alfabeler oluşturmuş ve yeni kimlikler tanımlayarak aralarındaki bağı koparmayı hedeflemiştir. Rus harfleriyle oluşturulan bu alfabeler aracılığıyla hem Rusça hem de ana dilde eğitim verilmesini sağlayarak dilsel ayrışmayı körüklemiştir. Böylece Türk toplulukları arasında kültürel bütünlük parçalanmış, ortak kimlik bilinci zayıflamış ve Rusların bölgesel kontrolü kolaylaşmıştır. Bu süreç, Türk dünyasında uzun vadeli ayrışmalara yol açmıştır.

Abstract

In 1552, following the conquest of Kazan, Tsarist Russia sought to dismantle the cultural and historical ties among Muslim and Turkic communities in the annexed regions, aiming to construct a homogeneous society rooted in Orthodox Russian identity. During the reign of Ivan IV, missionary activities intended for assimilation were initially carried out through coercive measures such as oppression, violence, and exile. However, when these policies failed to produce the desired outcomes, Russian authorities revised their strategy and adopted a more moderate approach by designing an education-based missionary model. Nikolay Ilminsky, a leading figure in this mission that later continued under Soviet rule, aimed to separate Turkic and Muslim groups peacefully, disturbed by their cultural and religious unity. Through extensive research on these communities, he identified linguistic variations, developed distinct alphabets for each group, and assigned them separate identities to weaken their intercommunal cohesion. By promoting bilingual education in both Russian and native languages through alphabets based on Russian letters, Ilminsky deepened linguistic fragmentation. As a result, cultural integrity among Turkic peoples deteriorated, collective identity diminished, and Russian regional control was significantly strengthened. This policy ultimately caused enduring divisions within the Turkic world.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Karataş, M. (2026). TÜRKİSTAN’DA DİL AYRILIĞI: NİKOLAY İLMİNSKİY MODELİ VE SONUÇLARI. Türkoloji, Sayı: 125, 127–152. https://doi.org/10.59358/ayt.1810996

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (27)

  1. Aça, M. (2013). Misyoner-Şarkiyatçı Nikolay İvanoviç İlminskiy'in Çarlık Rusya'sının Hristiyanlaştırma ve Ruslaştırma Politikalarındaki Yeri. Yeni Türkiye-Türkçe Özel Sayısı(55), s. 1464-1477.
  2. Açık, F. (2008). XX. Asrın Başlarında Türk Dünyasında Yaşanan Alfabe Değişikliklerinin Sebepleri, Gelişimi ve Sonuçları. Başkent Üniversitesi ve Türk Dil Kurumu I. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu, (s. 1-9). Ankara.
  3. Adilbayev, A. (2002). Çarlık Döneminde Kazak Topraklarında Yürütülen Ruslaştırma Faaliyetleri. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi(23), s. 67-90.
  4. Akar, A. (2010). Lehçe Oluşma Şartları ve Evreleri Bakımından Eski Türkiye Türkçesi. Türklük Bilimi Araştırmaları(28), s. 15-29.
  5. Akar, A. (2012). Türk Dili Tarihi (5. b.). Ankara: Ötüken.
  6. Alagöz, Ç. (2014). Nikolay İlmiskiy'den Rusya Federasyonuna Kalan Kurumsal Bir Miras; Ruslaştırma Politikaları ve Yansımaları. Yüksek Lisans Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  7. Aslan, B. (2009). Sovyet Rusya Hakimiyetinde Yaşayan Türklerin Ortak "Birleştirilmiş Türk Alfabesi"nden "Rus Kiril" Alfabesine Geçirilmesi. Türkiyat Araştırmaları Dergisi(40), s. 357-374.
  8. Aslan, Ş. (2025). Zorla Kültürleme Bağlamında Cengiz Dağcı’nın “Onlar da. Kamu Yönetimi Enstitüsü Sosyal Bilimler Dergisi, 5(1), s. 163-183.
  9. Çetin, N. (2024). Sovyetler Birliği'nin İdeolojik ve Tarihsel Bağlamda Baskı Politikasının Oluşumu ve Gelişimi. Rusya Araştırmaları Dergisi(12), s. 75-96.
  10. Demirel, M. (2020). Türk Dilinin Geçirdiği Devreler. Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), s. 175-197. Doğan, A. (2001). Türkçenin Gücü (7.b). Ankara. Bilgi Yayınevi.
  11. Doğan, O. (2011). Çarlık Rusya’nın Uyguladığı. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergis(26), s. 117-135.
  12. Egamberdiyev, M., & Dinasheva, L. (2019). Çarlık Rusyasının Güney Kazakistan'daki Eğitim Politikası (1850-1914). Belleten, 83(297), s. 665-688.
  13. Ekici, Y. (2017). Bolşevik İhtilalinin Ortaya Çıkması ve Sebepleri. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(1), s. 265-275.
  14. Er, İ. (2025, 31 01). Türkistan’da Ruslaştırma/Asimilasyon Politikaları. 09 10, 2025 tarihinde TUDPAM: https://tudpam.org/turkistanda-ruslastirma-asimilasyon-politikalari/ adresinden alındı
  15. Erdoğan, A. (2018). Sovyet Rusya Rejiminin Türkistan Halklarına Yönelik Asimile Politikası. Toros Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s. 251-269.
  16. Kapağan, E. (2014, Ocak 4). İlminskiy'in Projeleri ile Parçalanan Türkistan'da Yeniden Birlik Çalışmaları Üzerine Görüş ve Öneriler. Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, s. 1-13.
  17. Kurat, A. N. (1987). Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar (2. b.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
  18. Kurban, R. (2020, 05 27). 21. Yüzyılda Rusya'nın İşgal ve Asimilasyon Siyaseti. 09 15, 2025 tarihinde Kırım Haber Ajansı: https://www.qha.com.tr/yazarlar/roza-kurban-24/21-yuzyilda-rusya-nin-isgal-ve-asimilasyon-siyaseti-204804 adresinden alındı
  19. Musahan, A. Y. (2015). Sovyet Rejiminin Müslümanlar Üzerindeki. İLTED(44), s. 227-246.
  20. Özyetkin, A. M. (2004, 12 04). Tarihten Bugüne Türk Dili Alanı. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Merkezi, s. 1-27.
  21. Somuncuoğlu, B. T. (2006). Türkistan'da Eğitim (1865-1917) ve Çarlık Rusya'sının Politik Açıdan Eğitime Yaklaşımı. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  22. Tekin, T. & Ölmez, M. (2003). Türk Dilleri Giriş. İstanbul. Yıldız Dil ve Edebiyat Dizisi: 2.
  23. Topsakal, İ. (2012, 06 07). Rus İmparatorluğunda Yeni Ortodoks Yapılanma: İlminskiy ve Sistemi 1860-1917. Tarih Dergisi, s. 47-71.
  24. Tuna, M. Ö. (2004). Gaspıralı İlminskiy'e Karşı: Rusya İmparatorluğu'nun Müslümanları İçin İki Kimlik Projesi. İsmail Bey Gaspıralı İçin, s. 141-171.
  25. Üstün, K., & Karakurt, M. (2019). İlminskiy'in Eğitim Sistemi Üzerinden Rus Milliyetçiliğinin Kısa Bir Okuması. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 42, s. 177-187.
  26. Yüksel, A. (2019). Nikolay İlminskiy'in Kültürel Emperyalizm Politikası ve Türkistan. Genç Kalemler Tarih Araştırmaları Dergisi, 5(6), s. 167-170.
  27. Yalçın, S. K. (2008). Rusya'da Yaşayan Türklerin Konuşma Dillerinin Yazı Diline Dönüştürülme Süreci ve Ötekileştirme Ekseninde İzlenen Dil Politikaları. Literature and History of Turkish or Turkic, 3(7), s. 662-678.