KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / International Journal of Aeronautics and Astronautics / 2026 / Cilt: 7 Sayı: 1

Hava trafik kontrolörlerinde bilinçli farkındalık algılanan iş stresini nasıl etkiler: Türkiye’den kanıtlar

How mindfulness impacts perceived work stress among air traffic controllers: Evidence from Türkiye

Ali Osman Kaya(GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ)0009-0001-8032-4907
Nisa Seçilmiş(GAZİANTEP ÜNİVERSİTESİ)0000-0003-2487-2105
Sayfa
1–15
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Araştırma bulgularına göre, işle ilgili stres ile bilinçli farkındalığın gözlemleme, tanımlama, bilinçli farkındalıkla hareket etme ve içsel deneyimlere tepki vermeme gibi alt boyutları arasında negatif yönde anlamlı bir korelasyon olduğu belirlenmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Hava trafik kontrolörleri (HTK), havacılık sektöründe bilişsel ve duygusal açıdan en zorlu mesleklerden birini icra etmektedirler.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bireyin mevcut deneyimlerinin yargılamadan ve olduğu gibi farkında olması şeklinde tanımlanan bilinçli farkındalık, strese karşı koruyucu bir faktör olarak öne çıkmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Araştırma bulgularına göre, işle ilgili stres ile bilinçli farkındalığın gözlemleme, tanımlama, bilinçli farkındalıkla hareket etme ve içsel deneyimlere tepki vermeme gibi alt boyutları arasında negatif yönde anlamlı bir korelasyon olduğu belirlenmiştir.
🔬Tür:Uygulamalı Anket & Alan Araştırması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Farkındalık · Hava trafik Kontrolörü · Havacılık güvenliği

Özet

Hava trafik kontrolörleri (HTK), havacılık sektöründe bilişsel ve duygusal açıdan en zorlu mesleklerden birini icra etmektedirler. Bu meslek, sürekli tetikte olmayı, hızlı karar almayı ve zaman baskısı altında yüksek dayanıklılık göstermeyi gerektirmektedir. Bu mesleki talepler genellikle yüksek düzeyde iş stresine yol açabilmekte; bu durum yalnızca bireysel refahı değil, aynı zamanda kurumsal performansı ve havacılık güvenliğini de tehlikeye atabilmektedir. Bireyin mevcut deneyimlerinin yargılamadan ve olduğu gibi farkında olması şeklinde tanımlanan bilinçli farkındalık, strese karşı koruyucu bir faktör olarak öne çıkmaktadır. Bilinçli farkındalık ve iş stresi arasındaki ilişki literatürde farklı sektörlerde ve meslek gruplarında incelenmiş olsa da, HTK’ler için oldukça sınırlı sayıda çalışma vardır. Bu çalışma, Türkiye'deki hava kontrollerinin bilinçli farkındalık düzeyleri ile iş stresleri arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Bu çalışmada nicel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın evreni, Türk hava sahasında görev yapan hava trafik kontrolörleridir. Veriler, kolayda örnekleme yöntemiyle seçilen 335 hava trafik kontrolöründen anket yöntemiyle toplanmış ve uygun istatistiksel yöntemler kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma bulgularına göre, işle ilgili stres ile bilinçli farkındalığın gözlemleme, tanımlama, bilinçli farkındalıkla hareket etme ve içsel deneyimlere tepki vermeme gibi alt boyutları arasında negatif yönde anlamlı bir korelasyon olduğu belirlenmiştir. Ayrıca, bilinçli farkındalıkla hareket etmenin iş stresini istatistiksel olarak anlamlı düzeyde yordadığı tespit edilmiştir.

Abstract

Air traffic controllers (ATCOs) perform one of the most cognitively and emotionally demanding professions in the aviation sector. This profession requires constant vigilance, rapid decision-making, and a high level of resilience under time pressure. These occupational demands often lead to elevated levels of work-related stress, which may compromise not only individual well-being but also organizational performance and aviation safety. Mindfulness, defined as a non-judgemental awareness of present experiences, has been proposed as a protective factor against stress. Although the relationship between mindfulness and job stress has been studied in different sectors and professional groups in the literature, there are very limited studies for ATCOs. This study investigates the relationship between mindfulness and perceived work stress among air traffic controllers in Türkiye. In this study, quantitative research method was used. The population of the study consists of air traffic controllers working in Turkish airspace. Data were collected through a survey from 335 air traffic controllers selected using convenience sampling and analyzed using appropriate statistical methods. According to the research findings, it was determined that there was a significant negative correlation between work related stress and the sub-dimensions of mindfulness, such as observing, defining, acting with awareness, and non-reactivity to internal experiences. In addition, acting with awareness was found to be a statistically significant predictor of work related stress.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kaya, A. O., Seçilmiş, N. (2026). Hava trafik kontrolörlerinde bilinçli farkındalık algılanan iş stresini nasıl etkiler: Türkiye’den kanıtlar. International Journal of Aeronautics and Astronautics, Cilt: 7 Sayı: 1, 1–15. https://doi.org/10.55212/ijaa.1816748

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (60)

  1. Alaydi, B., & Ng, S. I. (2024). Mitigating the negative effect of air traffic controller mental workload on job performance: The role of mindfulness and social work support. Safety, 10(1), 20.
  2. Alaydi, B., Ng, S. I., & Lim, X. J. (2025). The role of air traffic controllers’ mindfulness in enhancing air traffic safety: JDR theory in the Saudi Arabian aviation context. Logistics, 9(3), 117.
  3. Baer, R. A. (2011). Measuring mindfulness. Contemporary Buddhism, 12(1), 241–261.
  4. Baer, R. A., Smith, G. T., Hopkins, J., Krietemeyer, J., & Toney, L. (2006). Using self-report assessment methods to explore facets of mindfulness. Assessment, 13(1), 27–45.
  5. Barnes, R. F., Nelson, C. J., Moore, K. J., & Collins, M. (2007). Forages: The science of grassland agriculture (6th ed.). Wiley-Blackwell.
  6. Bartlett, L., Martin, A. J., Neil, A. L., Memish, K., Otáhal, P., Kilpatrick, M., & Sanderson, K. (2019). A systematic review and meta-analysis of workplace mindfulness training randomized controlled trials. Journal of Occupational Health Psychology, 24, 108–126.
  7. Başoğlu, S. (2018). Farkındalık, kabullenme ve gerçekleştirme terapileri. İstanbul Psikiyatri Enstitüsü. Retrieved from https://www.ipe.com.tr/tr/icerik/61/farkindalik-kabullenme-ve-gerceklestirme-terapileri
  8. Baysal, N., & Demirbaş, B. (2012). Sınıf öğretmenliği adaylarının bilinçli farkındalıkları ile yansıtıcı düşünme eğilimleri arasındaki ilişkinin incelenmesi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 1(4), 12–20.
  9. Bernuzzi, C., Mukerjee, J., Setti, I., O’Shea, D., & Sommovigo, V. (2025). Mindfulness, prior experience, and self-efficacy in managing critical incidents: A mixed-method study among Italian air traffic controllers. Mindfulness, 16, 3496–3517. https://doi.org/10.1007/s12671-025-02711-8
  10. Bernuzzi, C., Sommovigo, V., O’Shea, D., & Setti, I. (2023, May 24–27). Be mindful = be able to handle critical incidents: A mixed-method study among Italian air traffic controllers [Conference presentation]. 21st EAWOP Congress: The future is now: The changing world of work, Katowice, Poland.
  11. Brown, K. W., & Ryan, R. M. (2003). The benefits of being present: Mindfulness and its role in psychological well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 84(4), 822–848.
  12. Brown, K. W., Ryan, R. M., & Creswell, J. D. (2007). Mindfulness: Theoretical foundations and evidence for its salutary effects. Psychological Inquiry, 18(4), 211–237.
  13. Callari, T. C., McDonald, N., Kirwan, B., & Cartmale, K. (2019). Investigating and operationalising the mindful organising construct in an air traffic control organisation. Safety Science, 120, 838–849.
  14. Cash, M., & Whittingham, K. (2010). What facets of mindfulness contribute to psychological well-being and depressive, anxious, and stress-related symptomatology? Mindfulness, 1, 177–182.
  15. Çeken, S., & Tuncal, A. (2025). The relationship between mindfulness and job performance among air traffic controllers: The role of decision-making. Istanbul Management Journal, 98, 76–91. https://doi.org/10.26650/imj.2025.98.1660726
  16. Çetingüç, M. (2006). Hava trafik kontrolörlerinin stresleri. SCOPE Dergisi, (5), 40–41.
  17. Çetingüç, M. (2012). Hava trafik kontrolörlerinin stresleri. Havacılık Tıbbı Derneği. Retrieved from https://www.hvtd.org/?p=985
  18. Costa, G. (1996). Occupational stress and stress prevention in air traffic control (Working Paper CONDI/T/WP.6/1995). Geneva: International Labour Office.
  19. Costa, G. (2000). Working and health conditions of Italian air traffic controllers. International Journal of Occupational Safety and Ergonomics, 6(3), 365–382.
  20. DHMI (2024). Personel durumu. Retrieved from https://www.dhmi.gov.tr/Sayfalar/PersonelDurumu.aspx
  21. Fitri, Z. A., Saleh, L. M., Russeng, S. S., Thamrin, Y., & Mallongi, A. (2025). The effect of workload, work life balance on quality of life through job stress and work fatigue among air traffic controllers (ATC) in Makassar City. Pakistan Journal of Life & Social Sciences, 23(1).
  22. Fjorback, L. O., Arendt, M., Ørnbøl, E., Fink, P., & Walach, H. (2011). Mindfulness-based stress reduction and mindfulness-based cognitive therapy – a systematic review of randomized controlled trials. Acta Psychiatrica Scandinavica, 124.
  23. George, D., & Mallery, M. (2010). SPSS for Windows step by step: A simple guide and reference (10th ed., 17.0 update). Boston, MA: Pearson.
  24. Germer, C. (2004). What is mindfulness. Insight Journal, 22(3), 24–29.
  25. Grandjean, E. P., Wotzka, G., Schaad, R., & Gilgen, A. (1971). Fatigue and stress in air traffic controllers. Ergonomics, 14(1), 159–165.
  26. Hyland, P. K., Lee, R. A., & Mills, M. J. (2015). Mindfulness at work: A new approach to improving individual and organizational performance. Industrial and Organizational Psychology, 8(4), 576–602.
  27. ICAO. (2001). Annex 11. Montreal: ICAO Publication.
  28. ICAO. (2007). Doc 4444 - Air traffic management (15). Montreal: ICAO Publication.
  29. Iqbal, M., & Waseem, M. A. (2012). Impact of job stress on job satisfaction among air traffic controllers of civil aviation authority: An empirical study from Pakistan. International Journal of Human Resource Studies, 2(2), 53.
  30. Isaac, A., Shorrock, S. T., & Kirwan, B. (2002). Human error in European air traffic management: The HERA project. Reliability Engineering & System Safety, 75(2), 257–272.
  31. Ji, M., Yang, C., Li, Y., Xu, Q., & He, R. (2018). The influence of trait mindfulness on incident involvement among Chinese airline pilots: The role of risk perception and flight experience. Journal of Safety Research, 66, 161–168.
  32. Jou, R. C., Kuo, C. W., & Tang, M. L. (2013). A study of job stress and turnover tendency among traffic controllers: The mediating effects of job satisfaction. Transportation Research Part E, 57, 95–104.
  33. Kabat-Zinn, J. (1990). Full catastrophe living: Using the wisdom of your body and mind to face stress, pain, and illness. New York, NY: Dell.
  34. Kabat-Zinn, J. (2019). Yeni başlayanlar için farkındalık. Pegasus Yayınları.
  35. Kaplan, M., & Öney, T. (2019). İşe gömülmüşlüğün iş stresi üzerine etkisi: itfaiye çalışanları üzerine bir araştırma. 6. Uluslararası Multidisipliner Çalışmaları Kongresi, Gaziantep, Türkiye.
  36. Keçeli, Ş. S. (2017). Effects of mindfulness-based skills program on psychological and metacognitive processes in generalized anxiety symptoms (Unpublished master's thesis). Bahçeşehir Üniversitesi, İstanbul.
  37. Kahn, R. L., Wolfe, D. M., Quinn, R., Snoek, J., & Rosenthal, R. (1965). Organizational stress: Studies in role conflict and ambiguity. Administrative Science Quarterly, 10, 10. https://doi.org/10.2307/2091375
  38. Khoury, B., Sharma, M. K., Rush, S. E., & Fournier, C. (2015). Mindfulness-based stress reduction for healthy individuals: A meta-analysis. Journal of Psychosomatic Research, 78(6), 519–528.
  39. Kınay, F. (2013). Beş boyutlu bilinçli farkındalık ölçeği’ni Türkçe’ye uyarlama, geçerlik ve güvenirlik çalışması (Unpublished master's thesis). İstanbul Bilim Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  40. Krieger, J. L. (2005). Shared mindfulness in cockpit crisis situations. Journal of Business Communication, 42, 135–167.
  41. Lee, H., & Park, J. (2019). The effect of organizational safety climate at air traffic controller’s safety behavior. Journal of the Korean Society for Aviation and Aeronautics.
  42. Lee, R. A. (2012). Accelerating the development and mitigating derailment of high potentials through mindfulness training. The Industrial-Organizational Psychologist, 49, 23–34.
  43. Li, Y., Chen, H., Xin, X., & Ji, M. (2020). The influence of mindfulness on mental state with regard to safety among civil pilots. Journal of Air Transport Management, 84, 101768.
  44. Loura, J., Yadav, A. S., & Duhan, M. (2013). Job stress in air traffic controllers-a review. International Journal of Management and Social Sciences Research (IJMSSR), 2(6), 53–56.
  45. Luken, M., & Sammons, A. (2016). Systematic review of mindfulness practice for reducing job burnout. The American Journal of Occupational Therapy, 70(2), 7002250020p1–7002250020p10.
  46. Muharrani, T. A., Lubis, R., & Hardjo, S. (2024). The relationship between mindfulness and work-life balance: The mediation role of emotional regulation. Humanitas: Indonesian Psychological Journal, 77–90.
  47. Naik, P., Harris, V., & Forthun, L. (2013). Mindfulness: An introduction. EDIS, 8.
  48. Ögel, K. (2015). Bilişsel davranışçı psikoterapilerde üçüncü dalga: Farkındalık (ayrımsama) ve kabullenme temelli terapiler. Ankara: HYB Yayıncılık.
  49. Ratcliffe, S., & Gent, H. (1974). The quantitative description of a traffic control process. The Journal of Navigation, 27(3), 317–322.
  50. Rodahl, K., Mundal, R., & Bjørklund, R. A. (1997). Stress among air traffic controllers. Tidsskrift for den Norske Laegeforening: Tidsskrift for Praktisk Medicin, ny Raekke, 117(22), 3234–3237.
  51. Saleh, L. M., Russeng, S. S., Awaluddin, & Rum Rahim, M. (2020). The effect of progressive muscle relaxation on decreasing work stress in air traffic controller. Enfermeria Clinica, 30 Suppl 4, 231–235.
  52. Salı, E. (2021). Hava trafik kontrolörleri ve stres yönetimi. Retrieved from https://dronyum.com/hava-trafik-kontrolorleri-ve-stres-yonetimi/
  53. Sinclair, M., & Seydel, J. (2016). Working with mindfulness: Keeping calm and focused to get the job done. Pearson UK.
  54. Skorupski, J., & Uchronski, P. (2015). A fuzzy reasoning system for evaluating the efficiency of cabin baggage screening airports. Transportation Research Part C: Emerging Technologies, 54, 157–175.
  55. Tabachnick, B. G., Fidell, L. S., & Ullman, J. B. (2013). Using multivariate statistics. Boston, MA: Pearson.
  56. Vandyke, A. (2018). The mind craft project-healthy minds, healthy pilots: A literature review on mindfulness meditation programs for commercial airlines pilots. Journal of the Australasian Society of Aerospace Medicine, 10, 13-18.
  57. Venturi, P., Dell'Erba, G., & Rizzo, F. (1994). Mental distress, psychoactive drug use and psychosomatic disorders groups of subject high risk for the burnout syndrome. Minnerva Psychiatr, 35(3), 55–167.
  58. Vujanovic, A. A., Youngwirth, N. E., Johnson, K. A., & Zvolensky, M. J. (2009). Mindfulness-based acceptance and posttraumatic stress symptoms among trauma-exposed adults without axis I psychopathology. Journal of Anxiety Disorders, 23(2), 297–303.
  59. Zeier, H. (1994). Workload and psychophysiological stress reactions in air traffic controllers. Ergonomics, 73(3), 525–539.
  60. Zhang, C., Shu, P., Luo, M., Liu, X., Guo, S., & Pang, B. (2022). The correlation between mindfulness traits and fatigue among Chinese civil aviation pilots. Industrial Engineering and Innovation Management, 5(10), 31–35.