Dergiler / GAB Akademi / 2025 / Cilt: 5 Sayı: 2

Selçuklu-Moğol İlişkilerinde ve Moğol İstilâsı Sırasında Gayrimüslim Halkın Tutumu

The Attitude of the Non-Muslim Population in Seljuk-Mongol Relations and During the Mongol Invasion

Nurullah Çetin(Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi)0009-0000-0823-7000
Sayfa
164–171
Yayın Tarihi
2025-12-31
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca, bu coğrafyada yaşayan gayr-i müslim ahalinin istilâ sürecindeki genel durumu değerlendirilmiş; özellikle Ermenilerin hem Türk devletlerine hem de Moğollara karşı tutum ve bakış açıları üzerinde durularak, Moğolların Anadolu’ya giriş ve yerleşme sürecindeki rolleri bütüncül bir perspektifle analiz edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Asya ve Anadolu coğrafyasında gerçekleştirdikleri tahribat, yıkım ve istilâlar ile dünya tarihine derin izler bırakan Moğolların, ilk olarak ortaya çıktıkları Uzak Doğu coğrafyasından başlayarak Anadolu sınırlarına kadar ilerlemeleri, bu geniş coğrafyada siyasî, askerî ve sosyo-kültürel dengelerin köklü biçimde değişmesine yol açmıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Moğollar, Anadolu coğrafyasına ulaştıklarında doğrudan ve topyekûn bir istilâ hareketine girişmek yerine, ilk aşamada temkinli ve stratejik bir tutum sergilemiş; daha önce tecrübe etmedikleri bu yeni coğrafyanın fiziki şartlarını, siyasî yapısını ve bölgedeki güç dengelerini tanımak amacıyla keşif ve yoklama faaliyetlerinde bulunmuşlardır.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca, bu coğrafyada yaşayan gayr-i müslim ahalinin istilâ sürecindeki genel durumu değerlendirilmiş; özellikle Ermenilerin hem Türk devletlerine hem de Moğollara karşı tutum ve bakış açıları üzerinde durularak, Moğolların Anadolu’ya giriş ve yerleşme sürecindeki rolleri bütüncül bir perspektifle analiz edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Moğollar · Anadolu Selçuklu Devleti · Ermeniler

Özet

Asya ve Anadolu coğrafyasında gerçekleştirdikleri tahribat, yıkım ve istilâlar ile dünya tarihine derin izler bırakan Moğolların, ilk olarak ortaya çıktıkları Uzak Doğu coğrafyasından başlayarak Anadolu sınırlarına kadar ilerlemeleri, bu geniş coğrafyada siyasî, askerî ve sosyo-kültürel dengelerin köklü biçimde değişmesine yol açmıştır. Moğollar, Anadolu coğrafyasına ulaştıklarında doğrudan ve topyekûn bir istilâ hareketine girişmek yerine, ilk aşamada temkinli ve stratejik bir tutum sergilemiş; daha önce tecrübe etmedikleri bu yeni coğrafyanın fiziki şartlarını, siyasî yapısını ve bölgedeki güç dengelerini tanımak amacıyla keşif ve yoklama faaliyetlerinde bulunmuşlardır. Bu süreçte elde ettikleri bilgiler, ilerleyen dönemlerde izleyecekleri politikaların şekillenmesinde belirleyici olmuştur. Söz konusu keşif faaliyetleri sırasında Moğolların temas kurdukları bölgede yaşayan gayr-i müslim ahali, özellikle de mevcut Türk devletleriyle çeşitli nedenlerle sorunlar yaşayan unsurlar, Anadolu’nun Moğol istilâsına maruz kalmasında önemli bir rol oynamıştır. Bu grupların tutum ve davranışları, Moğolların Anadolu’ya yönelik algılarını ve müdahale gerekçelerini güçlendiren unsurlar arasında yer almıştır. Bu çalışmada; Moğolları Anadolu coğrafyasına yönelten siyasî, askerî ve ekonomik sebepler ele alınmış; Anadolu sınırlarına geldikten sonra dönemin bölgedeki en önemli güçleri olan Harezmşahlar ve Anadolu Selçuklu Devletleri ile kurdukları temaslar incelenmiştir. Ayrıca, bu coğrafyada yaşayan gayr-i müslim ahalinin istilâ sürecindeki genel durumu değerlendirilmiş; özellikle Ermenilerin hem Türk devletlerine hem de Moğollara karşı tutum ve bakış açıları üzerinde durularak, Moğolların Anadolu’ya giriş ve yerleşme sürecindeki rolleri bütüncül bir perspektifle analiz edilmiştir.

Abstract

The Mongols, who left a profound mark on world history through the destruction, devastation, and invasions they carried out across Asia and Anatolia, fundamentally altered the political, military, and socio-cultural balances of these regions as they advanced from their place of emergence in the Far East toward the borders of Anatolia. When the Mongols first reached Anatolia, they did not immediately launch a full-scale invasion; instead, they adopted a cautious and strategic approach, conducting reconnaissance and exploratory activities to familiarize themselves with the physical conditions, political structure, and existing power dynamics of this unfamiliar geography. The information they gathered during this period played a decisive role in shaping their subsequent policies and military strategies. During these exploratory encounters, the attitudes and behaviors of the non-Muslim communities inhabiting the region—particularly those groups that had longstanding political, economic, or social grievances against the Turkish states—became a significant factor in Anatolia’s exposure to Mongol invasion. The positions adopted by these communities contributed to the formation of Mongol perceptions of the region and reinforced their motivations for intervention. This study examines the political, military, and economic factors that led the Mongols toward Anatolia, analyzes their interactions with the Khwarazmian Empire and the Anatolian Seljuk State—both of which were the dominant powers in the region at the time—and evaluates the general situation of the non-Muslim population living in Anatolia during this process. Particular emphasis is placed on the Armenians’ perceptions of both the Turkish states and the Mongols, assessing their role in facilitating the Mongols’ entry into Anatolia from a comprehensive and analytical perspective.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çetin, N. (2025). Selçuklu-Moğol İlişkilerinde ve Moğol İstilâsı Sırasında Gayrimüslim Halkın Tutumu. GAB Akademi, Cilt: 5 Sayı: 2, 164–171. https://ajindex.com/articles/1615183

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (39)

  1. Akkuş, M. (2012). Ermenilerin İlhanlı dinî siyasetindeki rolleri. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (31).
  2. Aknerli Grigor. (2007). Okçu milletin tarihi (H. D. Andreasyan, Çev.). Yeditepe Yayınları.
  3. Akşit, N. (2004). Cengiz Han. A. A. Kültür ve Tarih Ansiklopedisi (Cilt 1). Serhat Yayınevi.
  4. Ağaldağ, S. (2002). Moğol Devleti. Türkler (Cilt 8). Yeni Türkiye Yayınları.
  5. Atamelik Cüveynî. (2013). Tarih-i Cihân Güşa (M. Öztürk, Çev.; 1. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  6. Bayram, M. (2008). Selçuklular zamanında Konya’da dinî ve fikrî hareketler. NKM Yayınları.
  7. Cahen, C. (1972). İslam kaynaklarına göre Malazgirt Savaşı (Z. Kerman, Çev.). Türkiyat Mecmuası, 17.
  8. Cahen, C. (1980). Osmanlılardan önce Anadolu’da Türkler (Y. Moran, Çev.). E Yayınları.
  9. Demirer, A. (2015). İdari ve mali alanda Ermeni–Moğol münasebetleri. Çeşm-i Cihan E-Dergisi, 2(2).
  10. Delibalta, Y. (2021). Moğollarda istihbarat faaliyetleri. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 13(25).
  11. D’Ohsson, M. B. C. (2006). Moğol tarihi (E. Kalan & Q. Şükürov, Çev.). IQ Yayınları.
  12. Ersan, M. (2002). Selçuklu–Ermeni ilişkileri. Türkler Ansiklopedisi (Cilt 6). Yeni Türkiye Yayınları.
  13. Ersan, M. (2007). Selçuklular zamanında Anadolu’da Ermeniler. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  14. Füruzanfer, B. (1997). Mevlâna Celâleddin (Biyografi). Millî Eğitim Basımevi.
  15. Galstyan, A. G. (2005). Sebastatsi Vakayinamesinden bir bölüm (İ. Kamalov, Çev.). Ermeni kaynaklarına göre Moğollar. Yeditepe Yayınları.
  16. Gregory Abû’l-Farac. (1999). Abû’l-Farac tarihi (Ö. R. Doğrul, Çev.; 3. bs., Cilt 2). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  17. İbn Bibi. (2014). El-Evâmirü’l-Alâ’iyye fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye (Selçuknâme II) (M. Öztürk, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları. İbnü’l-İbrî. (2011). Târîhu Muhtasari’d-Düvel (Ş. Yaltkaya, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  18. İbn Battuta. (2005). Büyük dünya seyahatnamesi (M. Çevik & A. M. Güven, Çev.). Yeni Şafak Yayınları.
  19. İbnü’l-Esîr. (1987). El-Kâmil fi’t-Târîh (Cilt 9–12; A. Özaydın, Çev.). Bahar Yayınları.
  20. İbn Tagrıberdi. (2013). En-Nücûmu’z-Zâhire (Parlayan Yıldızlar) (A. Batur, Çev.). Selenge Yayınları.
  21. Kemaloğlu, İ. (2013). Yarlık. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 43).
  22. Kemaloğlu, M. (2012). Türkiye Selçuklularında gayr-ı Müslim tebaa ile kurulan sosyal ilişkiler. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (7).
  23. Kürkçüoğlu, E. (2003). Tarihî süreçte Türk–Ermeni ilişkileri. Ermeni Araştırmaları I. Türkiye Kongresi Bildirileri (Cilt 1).
  24. Mateos, U. (1987). Urfalı Mateos Vekâyinâmesi ve Papaz Grigor’un Zeyli (H. D. Andreasyan, Çev.). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  25. Minhâc-ı Sirâc el-Cûzcânî. (2016). Tabakât-ı Nâsırî (Moğol istilasına dair kayıtlar) (M. Uyar, Çev.). Ötüken Neşriyat.
  26. Örs, M. (2014). Ermeni–Gürcü birliklerinin Kösedağ Savaşı’nın seyrine etkileri. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 13.
  27. Özgüdenli, O. G. (2005). Moğollar. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 30).
  28. Özgüdenli, O. G. (2007). Ögedey Han. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 34).
  29. Özdemir, H. A. (2005). Moğol istilâsı ve Abbâsî Devleti’nin yıkılışı. İz Yayıncılık.
  30. Sağlam, A. (2016). İlhanlı hükümdarı Gazan Han’ın Suriye seferlerinde Ermeniler. History Studies International Journal of History, 8(1).
  31. Sevim, A. (2002). Genel çizgileriyle Selçuklu–Ermeni ilişkileri. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  32. Şeker, M. (1997). Fetihlerle Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
  33. Şeker, M. (2005). Anadolu’da bir arada yaşama tecrübesi: Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması. Diyanet Vakfı Yayınları.
  34. Taneri, A. (1993). Celâleddin Hârizmşah. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 7).
  35. Temir, A. (2002). Moğol (veya Türk–Moğol) Hanlığı. Türkler (Cilt 8). Yeni Türkiye Yayınları.
  36. Temir, A. (2009). Moğolların gizli tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  37. Turan, O. (1998). Tarihî akışı içinde din ve medeniyet. Boğaziçi Yayınları.
  38. Yiğit, İ. (2004). Memlükler. TDV İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29).
  39. Yuvalı, A. (1994). İlhanlılar tarihi I: Kuruluş devri. Erciyes Üniversitesi Yayınları.