Dergiler / Doğu Dilleri Dergisi / 2025 / Cilt: 10 Sayı: 3

8/14. YÜZYILDA ULEMA HAREKETLİLİĞİ: ANADOLU’DA NAHİV İLMİNİN TEMELLERİ

ULEMA MOBILITY IN THE 8TH/14TH CENTURY: THE FOUNDATIONS OF THE NAHW IN ANATOLIA

Abdullah Bilin(BİTLİS EREN ÜNİVERSİTESİ, İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, ARAP DİLİ VE BELAGATI ANABİLİM DALI)0000-0002-8360-4226
Sayfa
467–493
Yayın Tarihi
2025-12-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu dönemde öncelikle Anadolu’da mevcut Arap dili âlimleri, daha sonra Anadolu dışında yaşamış âlimler tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Âlimlerin gittikleri coğrafyalara ilmî birikimlerini taşırken aynı zamanda o bölgelerden de etkilenmeleri, 8/14. yüzyılda Anadolu ile diğer bölgeler arasındaki ulema hareketliliğini anlamayı gerekli kılmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu yüzyılda özellikle Anadolu’da yaşamış âlimlerin mezkûr coğrafyalara seyahatleri ve göç ettikleri yerler ele alınarak katkıları değerlendirilmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu dönemde öncelikle Anadolu’da mevcut Arap dili âlimleri, daha sonra Anadolu dışında yaşamış âlimler tespit edilmiştir.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Arap Dili · Nahiv · Anadolu

Özet

Âlimlerin gittikleri coğrafyalara ilmî birikimlerini taşırken aynı zamanda o bölgelerden de etkilenmeleri, 8/14. yüzyılda Anadolu ile diğer bölgeler arasındaki ulema hareketliliğini anlamayı gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda, söz konusu hareketlilik incelenerek Osmanlı ve Beylikler dönemi Arap dili çalışmalarının temelleri ortaya konulmuştur. Görüldüğü kadarıyla Anadolu ile Tebriz ve ötesini ifade eden Acem coğrafyası, Bağdat-Musul merkezli Irak coğrafyası ve Şâm-Mısır merkezli Memlükler coğrafyası arasında yoğun ilmî hareketlilikler yaşanmaktadır. Bu dönemde öncelikle Anadolu’da mevcut Arap dili âlimleri, daha sonra Anadolu dışında yaşamış âlimler tespit edilmiştir. Bu yüzyılda özellikle Anadolu’da yaşamış âlimlerin mezkûr coğrafyalara seyahatleri ve göç ettikleri yerler ele alınarak katkıları değerlendirilmiştir. Aynı durum aksine göçler için de söz konusudur. Buna göre mezkûr coğrafyalardan Anadolu’ya gelen âlimler de ele alınmıştır. Çalışmanın kapsamı sadece Arap dil âlimleri ile sınırlı tutulmuştur. Ancak Arap dil ilimleri de geniş kapsamlı olduğu için sadece nahiv âlimleri özelinde bir çalışma yapılmıştır. Bu çalışmada dönemin ana kaynaklarına müracaat edilmiştir. Buna göre Süyûtî’nin Bugyetü’l-vu’ât adlı eseri ile Taşköprüzâde’nin eş-Şeḳâiku’n-nuʿmâniyye adlı eseri asıl kaynak olarak kullanılmıştır. Bununla beraber Sehâvî’nin ed-Dav'ü'l-lâmiʿ, Safedî’nin A’yânü’l-asr ve İbn Hacer’in ed-Dürer adlı eserlerinden de istifade edilmiştir. Elde edilen verilerin değerlendirilmesi neticesinde Anadolu’da nahiv ilminin teşekkül ve gelişim sürecinde öncelikle Acem diyarı âlimlerinin ardından Endülüs âlimlerinin katkı sağladığı anlaşılmıştır.

Abstract

This study will focus on the transfer of knowledge and the mobility of scholars between Anatolia and other regions in the 8th/14th century. As far as it can be seen, there is intense mobility between Anatolia and the geography of Persia, which refers to Tabriz and beyond, the geography of Iraq centered on Baghdad-Mosul, and the geography of Mamluks centered on Damascus-Egypt. This study will first briefly introduce the Arabic language scholars in Anatolia during this period. In this century, especially the travels of the scholars who lived in Anatolia to the aforementioned geographies and their effects/influences will be discussed. In this case, the scholars who came to Anatolia from the aforementioned geographies and influenced / were influenced will be discussed. However, Arabic linguistic sciences are also comprehensive, a study will be conducted only on the scholars of nahw. In this study, data will be collected by consulting the main sources of the period. Therefore, al-Suyūṭī's Bugyet and Ṭāshkūprīzāda’s al- will be used as the main sources With these data, Arabic language-based biographies will be created and the data obtained from these biographical information will then be classified and evaluated.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Bilin, A. (2025). 8/14. YÜZYILDA ULEMA HAREKETLİLİĞİ: ANADOLU’DA NAHİV İLMİNİN TEMELLERİ. Doğu Dilleri Dergisi, Cilt: 10 Sayı: 3, 467–493. https://doi.org/10.61134/audodilder.1812458

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (39)

  1. Aka, İ. (2012). Timur. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 41, ss. 173-177). TDV Yayınları.
  2. Arif, M. (1332). Devleti Osmaniye’nin Teessüs Takarruru Devrinde İlim ve Ulemâ. Dârü’l-Fünûn Edebiyat Fakültesi Mecmuası, 2, 137-144.
  3. Azamat, N. [Hayri]. (1996). II. Murad Devri Kültür Hayatı. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Merkezi.
  4. Benli, M. S. (1991). Osmanlı Devleti’nin Kuruluşundan Fatih Devri Sonuna Kadar Geçen Dönemde Arapça Belagata Dair Eser Yazan Osmanlı-Türk Alimleri [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  5. Bilin, A. (2024). Memlükler Döneminde Nahiv. Sonçağ Akademi.
  6. Boyalık, M. T. (2019). Haydar el-Herevî’nin I. Mehmed’e İthaf Ettiği el-Keşşâf Şerhi’nin Tespiti ve Eserin Literatür, Biyografi ve Tarih Alanlarında Sunduğu Veriler. Osmanlı Araştırmaları = The Journal of Ottoman Studies, 54, 1-26.
  7. Cici, R. (2001). Osmanlı Dönemi İslam Hukuku Çalışmaları: Kuruluştan Fatih Devrinin Sonuna Kadar. Arasta Yayınları.
  8. Çatakoğlu, M. Ş. (2002). Anadolu Selçuklu Dönemi İlmi Faaliyetleri Ve Bu Faaliyetlerin Osmanlı Kuruluş Dönemi İlmi Faaliyetlerine Tesiri [Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı.
  9. Çetin, N. (1965). Ahmedî’nin “Mirkâtü’l-edeb”i Hakkında. Türkiyat Mecmuası, 14, 217-230. Erdinç, Z. (2023). Eserleri Meşhur Meçhûl Bir Âlim: Şemseddîn en-Niksârî’nin Entelektüel Kişiliği. Rize İlahiyat Dergisi, 24, 81-101. https://doi.org/10.32950/rid.1326070
  10. Erkan, M., & Özkan, M. (1998). Hoca Mesud. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 18, ss. 189-191). TDV Yayınları.
  11. Fazlıoğlu, İ. (1998). Osmanlı Coğrafyasında İlmi Hayatın Teşekkülü ve Davud el-Kayseri. Uluslararası XIII. ve XIV. Yüzyıllarda Anadolu’da İslam Düşüncesi ve Davud el-Kayseri Sempozyumu, 25-42.
  12. Fazlıoğlu, İ. (2017). İznik’te Ne Oldu? Osmanlı İlmî Hayatının Teşekkülü ve Dâvûd Kayserî (el-İthâfü’s-Süleymânî fi’l-ahdi’l-Orhânî Dâvud el-Kayserî). Nazariyat: İslâm Felsefe ve Bilim Tarihi Araştırmaları Dergisi, IV(1), 1-68.
  13. Görkaş, İ. (1995). Cemaleddin Aksarayi’nin Hayatı-Eserleri [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Felsefesi Bilim Dalı.
  14. Halaçoğlu, Y. (1991). Anadolu (Anadolu’nun Osmanlı Hâkimiyetine Geçişi). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 3, ss. 116-117). TDV Yayınları.
  15. Hamevî (626/1229), E. A. Ş. Y. b. A. el-Bağdâdî er-Rûmî el-. (1977). Mu’cemü’l-büldân (Vols. 1-5). Dâru Sâdır. Hazer, D. (2002). Osmanlı Medreselerinde Arapça Öğretimi Ve Okutulan Ders Kitapları. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(1), 274-293.
  16. Hoca Mesud. (1342). Ferhengnâme-i Sâdi Tercümesi. Türkiye Cumhuriyeti Maarif Vekâleti.
  17. İbn Hacer el-Askalânî (852/1449), E.-F. Ş. A. b. A. b. M. (1389). İnbâü’l-gumr bi-ebnâi’l-ʿumr. Lecnetu İhyâi’t-Türâsi’l-İslâmî.
  18. İbn Hacer el-Askalânî (852/1449), E.-F. Ş. A. b. A. b. M. (1966). Ed-Dürerü’l-kâmine fî a’yâni’l-mieti’s-sâmine (2. bs, Vols. 1-4). Dârü’l-Kütübi’l-Hadîse.
  19. İbn Hatib en-Nâsıriyye (843/1440). (t.y.). Ed-Dürrü’l-müntehab fi tekmileti Tarihi’l-Haleb.
  20. İhsanoğlu, E. (1994). Osmanlı Eğitim ve Bilim Müesseseleri. İçinde Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi. İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi [Research Centre for Islamic History Art & Culture (IRCICA)].
  21. İpşirli, M. (2021). Osmanlı İlmiyesi. Kronik Kitap.
  22. İzgi, C., 1955-1995. (1997). Osmanlı Medreselerinde İlim. İz Yayıncılık.
  23. Kuran, A. (1969). Anadolu Medreseleri (TDV İslâm Araştırmaları Merkezi; No. 9). Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi.
  24. Mecdî Efendi. (2022). Hadâikü’ş-Şeḳâik. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
  25. Ökten, E. (2013). Scholars and Mobility: A Preliminary Assessment from the Perspective of al-Shaqāyiq al-Nu’māniyya. Osmanlı Araştırmaları, 41, 55-70.
  26. Özaydın, A. (2001). Kadı Burhâneddin (Kadı Burhâneddin Devleti). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 24, ss. 76-77). TDV Yayınları.
  27. Özen, Ş. (2011). Teftâzânî. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 40, ss. 299-308). TDV Yayınları. Sehâvî (902/1497), E.-H. Ş. M. b. A. b. M. es-. (t.y.). Ed-Dav’ü’l-lâmiʿ [li-ehli’l-karni’t-tâsi’] (Tıpkıbasım: Kahire: Mektebetü’l-kudsî, 1354). Dâru Mektebeti’l-Hayat.
  28. Sübkî (771/1370), E. N. T. İ.-S. A. b. A. b. A. es-. (1992). Tabakâtü’ş-Şâfiʿiyyeti’l-kübrâ (2. bs). Hecr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr.
  29. Şeşen, R. (2002a). İlk Devir Osmanlı Âlimleri ve Yazdıkları Eserler. Türklük Araştırmaları Dergisi, 12, 261-292.
  30. Şeşen, R. (2002b). Osmanlı İlmi, Osmanlıların İlimlere Yaklaşımı. Tarih Dergisi, 37 [Prof. Dr. İsmet Miroğlu Hatıra Sayısı], 331-347.
  31. Taşköprüzâde (ö. 968/1561), E.-H. İ. A. E. (2019). Eş-Şekâiku’n-nu’mâniyye fî ulemâi’d-devleti’l-Osmâniyye. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
  32. Temizel, A. (2003). Ahmedî’nin Bedâyi’u’s-Sihr Fî Sanâyi’i’ş-Şi’r İsimli Eserindeki Türkçe ve Farsça Şiirleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14, 89-105.
  33. Tomar, C. (2010). Şam. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 38, ss. 311-315). TDV Yayınları.
  34. Uzunçarşılı, İ. H. (1975). Osmanlı Tarihi (3. bs). Türk Tarih Kurumu.
  35. Üdfüvvî (748/1347), E.-F. K. C. b S. el-. (t.y.). El-Bedrü’s-sâfir (Fatih). Süleymaniye Ktp.
  36. Yardım, A. (1993). Dârülhadis (Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar’da Dârülhadis). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 8, ss. 529-532). TDV Yayınları.
  37. Yavuz, M. (1991). Kuruluştan Fatih Devri Sonuna Kadar Arapça Gramer (Sarf-Nahiv)’e Dair Eser Yazan Osmanlı-Türk Âlimleri [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Üniversitesi.
  38. Yavuz, M. (2011). IX. (XV) Asırda Arap Gramerine Dair Eser Yazan Bazı Osmanlı Âlimleri. Şarkiyat Mecmuası, 16, 117-136.
  39. Yazıcı, H. (2003). Hasan Paşa, Hayatı, Eserleri ve al-İftitâḥ fi Şarh al-Miṣbâḥ’ı [Doktora Tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.