Dergiler / Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi / 2026 / Cilt: 66 Sayı: 1

İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİ BASIN HAYATINDA KISA ÖMÜRLÜ MİZAH GAZETESİ: GRAMOFON

A SHORT-LIVED HUMOR NEWSPAPER IN THE SECOND CONSTITUTIONAL ERA: THE GRAMOPHONE

Selma Çelik(Milli Eğitim Bakanlığı)0000-0002-3886-1338
Sayfa
108–136
Yayın Tarihi
2026-06-25
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Meşrutiyet Dönemi, Basın, Mizah, Gramofon Gazetesi.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Meşrutiyet’in ilan edilmesi ile birlikte imparatorlukta esen hürriyet havası birçok alanda olduğu gibi basın hayatında da önemli gelişmelere yol açar.
📊
Temel Bulgular & Veri:Özellikle mizahi gazete ve dergilerin sayısında yaşanan artış bu dönemde dikkat çeker.
💡
Sonuç & Katkı:Meşrutiyet Dönemi, Basın, Mizah, Gramofon Gazetesi.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Sultan II. Abdülhamit · II. Meşrutiyet Dönemi · Basın

Özet

II. Meşrutiyet’in ilan edilmesi ile birlikte imparatorlukta esen hürriyet havası birçok alanda olduğu gibi basın hayatında da önemli gelişmelere yol açar. Özellikle mizahi gazete ve dergilerin sayısında yaşanan artış bu dönemde dikkat çeker. Bu dönemin mizah basınının kısa ömürlü gazetelerinden biri de Gramofon’dur. Müessisleri Emin Ali ve Salih olan Gramofon mizah gazetesi “Hicri 13 Safer 1327/ Rumi 21 Şubat 1324” tarihinde yayın hayatına başlamıştır. Haftada bir defa cumartesi günleri idare memuru Mehmet Ali yönetiminde çıkarılan gazete ancak 10 sayı yayımlanır. “Sırasına göre her havadan çalar. Bitaraf mizah gazetesidir.” sloganı ile yayın politikasını ortaya koyan Gramofon gazetesinin her sayısı, dört sayfadan ve her sayfası da üç sütundan oluşur. Sultan II. Abdülhamit, II. Meşrutiyet Dönemi’nin siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik sıkıntıları yanında Şirket-i Hayriye’nin uygulamaları, muhalif basını susturma politikaları, öldürülen gazeteciler gibi birçok konu mizahi bir üslupla Gramofon’da tenkit edilir. Çalışmada Gramofon gazetesinin giriş bölümünde şeklî özellikler, yazar/çizer kadrosu ve muhtevası hakkında bilgi verildikten sonra gazetedeki bütün yazılar tür esasına göre tasnif edilmiştir. Tahlilî dizin her metnin içeriğinin belirtildiği “haber-yorum, muhavere, şiir, mektup, telgraf, bilmece, karikatür, reklam-duyuru” alt başlıkları dikkate alınarak oluşturulmuştur. Seçilmiş metinler ve karikatürler bölümünde, dönemi yansıtan metinler ve karikatürler yer alır. Bu açıdan bakıldığında günümüz için dönemin siyasi, tarihi ve sosyolojik bir belgesi hâline gelen Gramofon gazetesinin incelenmesi ile edebiyat ve basın tarihine katkıda bulunmak hedeflenmektedir. Anahtar Kelimeler: Sultan II. Abdülhamit, II. Meşrutiyet Dönemi, Basın, Mizah, Gramofon Gazetesi.

Abstract

With the proclamation of the Second Constitutional Era, the atmosphere of freedom that reigned in the empire led to significant developments in many areas, including the press. The increase in the number of humorous newspapers and magazines is particularly notable during this period. One of the short-lived newspapers of the humorous press of this period was Gramofon. Founded by Emin Ali and Salih, the Gramofon humorous newspaper began publication on "Hicri 13 Safer 1327 / Rumi 21 February 1324." Published once a week on Saturdays under the management of administrative officer Mehmet Ali, the newspaper published only 10 issues. Gramofon, which set forth its publishing policy with the slogan "It plays from every mood according to its order. It is an impartial humorous newspaper," each issue consists of four pages and three columns. Sultan Abdulhamid II, II. In addition to the political, social, cultural, and economic hardships of the Constitutional Era, many topics, such as the practices of the Şirket-i Hayriye (Company of the Hayriye), policies to silence the opposition press, and murdered journalists, are criticized in a humorous style in Gramofon. In the introduction section of the study, information is provided about the formal characteristics, writer/artist staff, and content of the Gramofon newspaper. All articles in the newspaper are classified according to genre. The analytical index is created by considering the subheadings "news-commentary, conversation, poetry, letter, telegram, riddle, cartoon, and advertisement-announcement," which specify the content of each text. The selected texts and cartoons section includes texts and cartoons reflecting the period. From this perspective, the aim is to contribute to literary and press history by examining the Gramofon newspaper, which has become a political, historical, and sociological document of the period. Keywords: Sultan Abdülhamit II, Second Constitutional Era, Press, Humor, Gramofon Newspaper

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Çelik, S. (2026). İKİNCİ MEŞRUTİYET DÖNEMİ BASIN HAYATINDA KISA ÖMÜRLÜ MİZAH GAZETESİ: GRAMOFON. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, Cilt: 66 Sayı: 1, 108–136. https://doi.org/10.33171/dtcfdergisi.1777753

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (30)

  1. Çağın, Ş. (2010). II. Meşrutiyet Döneminde İzmir’de Çıkmış Olan Mizah Gazeteleri: Edeb Ya Hu. TÜBAR (Türklük Bilimi Araştırmaları), 27(2), 118.
  2. Çeviker, T. (1988). Gelişim Sürecinde Türk Karikatürü 2 – Meşrutiyet Dönemi 1908-1918. İstanbul: Adam Yayınları.
  3. Çeviker, T. (1985). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türk Karikatürü, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türk Ansiklopedisi, (C. 4, s. 1101-1108).
  4. Davulcu-Temel, E.-M. (2015). II. Meşrutiyet Dönemi’nde Yayınlanan Tek Sayılık Mizah Gazetelerinde Muhalefet: El Üfürük, El Üfürük’e Zeylen Körük, Ton Ton Risalesi, Çıngırak, Mahkûm. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(37), 858-870.
  5. Davulcu, E. (2013). II. Meşrutiyet Dönemi Mizah Basınında Osmanlı Modernleşmesi ve Eleştirel Kodlar (Kalem ve Cem Dergileri Üzerinden). (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  6. Demirbacak, A. (2019). II. Meşrutiyet Dönemi Mizah Basınına Genel Bir Bakış. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 3(1), 19-33.
  7. Durmuş, İ. (2020). Mizah. İslâm Ansiklopedisi (C. 30, s. 205-206). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. El Üfürük. 9 Ağustos 1324, s. 1
  8. Ener Su, A. (2017). 1900-1928 Yılları Arası Mizah Gazete ve Dergilerinin İncelenmesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  9. Gramofon. (13 Safer 1327), 1(1), Tercüman-ı Hakikat Matbaası.
  10. Gramofon. (20 Safer 1327), 1(2), Karabet Matbaası.
  11. Gramofon (27 Safer 1327), 1(3), Karabet Matbaası.
  12. Gramofon. (5 Rebiülevvel 1327), 1(4), Matbaa-ı Cihan.
  13. Gramofon. (14 Rebiülevvel 1327), 1(5), Matbaa-ı Cihan.
  14. Gramofon. (19 Rebiülevvel 1327), 1(6), Matbaa-ı Cihan.
  15. Gramofon. (27 Rebiülevvel 1327), 1(7), Matbaa-ı Cihan.
  16. Gramofon. (20 Rebiülahir 1327), 1(8), Matbaa-ı Cihan.
  17. Gramofon. (t.y.), 1(10), Ceride-i Şarkiye Matbaası.
  18. İnuğur, M. N. (2005). Basın ve Yayın Tarihi. İstanbul: Der Yayınları.
  19. Kocabaşoğlu, U. (2010). “Hürriyet”i Beklerken İkinci Meşrutiyet Basını, İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  20. Kurdakul, Ş. (1992). Çağdaş Türk Edebiyatı: Meşrutiyet Dönemi/2, Ankara: Bilgi Yayınevi.
  21. Ross, A. (2005). The language of humour. Routledge.
  22. Sarı, Y. (2023). Mizah Yayınlarının Başkenti İstanbul (Osmanlı Dönemi), C. 1, B. Ulusoy ve S. Sezgin (Yay. haz.). Osmanlı İstanbul’unda Gazetecilik İstanbul Basın Tarihi. İstanbul: İBB Yayınları.
  23. Serkiz, N. (2018). Türkiye’nin Maliye Tarihçesi, Muhasebe ve Finans Tarihi Araştırmaları Dergisi, 15, 257-263.
  24. Seyhan, S. (2013). II. Meşrutiyet Dönemi Mizah Basını ve İçeriklerinden Seçilmiş Örnekler, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8(3), 494-516.
  25. Tanış, C. (2018). II. Meşrutiyet Döneminde Mizah: Dalkavuk Gazetesi, İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi [2147-1185], 7(4), 2535-2550.
  26. Tokgöz, A. İ. (1931). Matbuat Hatıralarım 1888-1923, C. 2. Meşrutiyet İlanından Umumi Muharebeye Kadar 1908-1914. İstanbul: Ahmet İhsan Matbaası.
  27. Topuz, H. (2014). II. Mahmut'tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, İstanbul: Remzi Kitabevi.
  28. Uslucan, F. (2014). Kısa Ömürlü Mizah ve Hiciv Gazetesi: Davul. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 7(4), 13-22.
  29. Varlık, M. B. (1985). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Mizah. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi (C. 4, s. 1092-1100).
  30. Yücel, Ö. F. (2025). Türk Mizah Basınının Gelişimi ve Özellikleri Üzerine Tarihsel Bir Değerlendirme, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 1118-1138.