Dergiler / Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi / 2025 / Cilt: 8 Sayı: 3

GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE HAYAT AĞACI KÜLTÜ: TÜRK TOPLUMLARINDA MİMARLIK VE SANATA YANSIMASI

Mustafa Boz(ÇANAKKALE ONSEKİZ MART ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-8899-274X
Sayfa
463–485
Yayın Tarihi
2025-12-31
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışmada, tarih öncesinden bugüne ağacın Türk inanç sistemlerindeki önemine değinilmekte, çalışmanın özünü oluşturan Hayat Ağacı ve Türk toplumlarında taşıdığı anlamlar üzerinde durulmakta, geçmişten günümüze mimari, sanat ve günlük yaşamda aldığı yer örnekler verilerek açıklanmaya çalışılmaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:İnsanlık tarihinden itibaren, inanışlar şekillenirken, toplulukların yaşamını sürdürdüğü coğrafi koşullara, yaşam şartlarına, toplumsal yapılanmaya bağlı olarak, ilk yaratılışın ve doğal olayların meydana gelişinin açıklanmaya çalışılması sürecinde bazı nesnelerin ve canlı varlıkların kutsallaştırılması söz konusu olmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Hayat ağacı inancı ve kültü, dünya genelinde birçok farklı kültürde ve dinde görülen en yaygın inançlardan birisidir.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışmada, tarih öncesinden bugüne ağacın Türk inanç sistemlerindeki önemine değinilmekte, çalışmanın özünü oluşturan Hayat Ağacı ve Türk toplumlarında taşıdığı anlamlar üzerinde durulmakta, geçmişten günümüze mimari, sanat ve günlük yaşamda aldığı yer örnekler verilerek açıklanmaya çalışılmaktadır.
🔬Tür:Laboratuvar & Saha Deneyi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Ağaç kültü · Hayat ağacı · Türk kültüründe ağaç

Özet

İnsanlık tarihinden itibaren, inanışlar şekillenirken, toplulukların yaşamını sürdürdüğü coğrafi koşullara, yaşam şartlarına, toplumsal yapılanmaya bağlı olarak, ilk yaratılışın ve doğal olayların meydana gelişinin açıklanmaya çalışılması sürecinde bazı nesnelerin ve canlı varlıkların kutsallaştırılması söz konusu olmuştur. Bunların arasında ağaç kültü, hemen hemen her toplumun ve inanç sisteminin içinde kendisine yer bulmuştur. Tek tanrılı dinlerin yaygınlaşmasından sonra dahi, ağaçlara olan saygı ve inanç devam etmiştir. Hayat ağacı inancı ve kültü, dünya genelinde birçok farklı kültürde ve dinde görülen en yaygın inançlardan birisidir. Ağaç kültü ile ilgili inançların ve mitolojik öykülerin temelinde Hayat ağacı bulunmaktadır. Birçok Türk boyunun ortaya çıkışı ile ilgili yaratılış efsanelerinde de hayat ağacı kültü önemli bir unsur olarak yer almaktadır. Bu çalışmada, tarih öncesinden bugüne ağacın Türk inanç sistemlerindeki önemine değinilmekte, çalışmanın özünü oluşturan Hayat Ağacı ve Türk toplumlarında taşıdığı anlamlar üzerinde durulmakta, geçmişten günümüze mimari, sanat ve günlük yaşamda aldığı yer örnekler verilerek açıklanmaya çalışılmaktadır.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Boz, M. (2025). GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE HAYAT AĞACI KÜLTÜ: TÜRK TOPLUMLARINDA MİMARLIK VE SANATA YANSIMASI. Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi, Cilt: 8 Sayı: 3, 463–485. https://ajindex.com/articles/1600510

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (74)

  1. Ağaç, S. ve Sakarya, M. (2015). Hayat Ağacı Sembolizmi. International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), (1), 1-14.
  2. Arkeonews (2024). İyi ve Koruyucu Ruhların İnme Yolu Kayın Ağacı https://arkeonews.com/iyi-ve-koruyucu-ruhlarin-inme-yolu-kayin-agaci/ [Erişim Tarihi: 08.04.2024].
  3. Arslan, S. (2014). Türklerde Ağaç Kültü ve “Hayat Ağacı”. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi. 1(1), 59-71.
  4. Artun, E. (2023). Türklerde İslamiyet Öncesi İnanç Sistemleri - Öğretiler-Dinler. Türklerde Islamiyet Öncesi Inanc Sistemleri-Öğretiler-Dinler-Erman Artun (turuz.com) [Erişim Tarihi: 05.01.2023].
  5. Atik, A. ve Bilginer Erdoğan, Ş. (2014). Toplumsal Bellek Ve Medya. Atatürk İletişim Dergisi, (6), 1-16.
  6. Avşar, E. (2023). Gökten inen kutsal kayın ağacı ve Türk mitolojisi. https://www.yenicaggazetesi.com.tr/gokten-inen-kutsal-kayin-agaci-ve-turk-mitolojisi-660175h.htm [Erişim Tarihi: 08.04.2024].
  7. Boratav, P. N. (2012). Türk Mitolojisi Oğuzların - Anadolu, Azerbaycan ve Türkmenistan Türklerinin Mitolojisi. (Çev. Özbay, A.), Ankara: BilgiSu Yayıncılık.
  8. Bozdemir, O. ve Özçelik, H. (2019). Şamanist Ritüeller Kapsamında Şaman Davulunda Bulunan Sembollerin Değerlendirilmesi Üzerine Bir Araştırma. Akademik Sanat; Sanat, Tasarım ve Bilim Dergisi, Kış, 112-116. DOI: 10.34189/asd.4.8.008.
  9. Bulat, S. (2014). Şeki Han Sarayı ile İshak Paşa Sarayı Süslemelerinin Karşılaştırılması. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(7), 145-151.
  10. Büyükcan Sayılır, Ş. (2021). Türklerin Ağaç ile Mitolojik ve Tarihî Bağları Üzerine Bir Değerlendirme. GTTAD Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(6), 187-198.
  11. Çetin, M. (2021). Söğüt ve Söğüt’ün Hayatımızdaki Yeri. https://www.yesilormanokulu.com /2021/01/sogut-ve-sogutun-hayatmzdaki-yeri.html#google_vignette [Erişim Tarihi: 10.04.2024].
  12. Dalkıran, A. (2010). Çağdaş Türk Resminde Şamanist Etkiler. Yayınlanmamış Doktora Tezi. T.C. Selçuk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.
  13. Davletov, T. (2019). Hakasya ile Türkiye Arasında Sosyo-Kültürel Devamlılık Unsuru Olarak Şamanlık. Yayınlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  14. Demir, İ. H. (2017). Domuztepe'de 7 bin yıllık hayat ağacı motifi bulundu https://www.arkeolojikhaber.com/haber-domuztepede-7-bin-yillik-hayat-agaci-motifi-bulundu-4312/ [Erişim Tarihi: 18.04.2024].
  15. Dıngıl, F. A. (2012). İslam Öncesi Türk Kültüründe Kutsallık İzafe Edilen Maddi Unsurlar. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  16. Direkçi Güner, Ö. (2019). Türk Mitolojisinin Kutsalı: Hayat Ağacı. https://wannart.com/icerik/9030-turk-mitolojisinin-kutsali-hayat-agaci [Erişim Tarihi: 18.05.2024].
  17. Duydu, M. ve Boydaş, O. (2020). Türk Mitolojisinde “Hayat Ağacı” Sembolü ve Bu Sembolün Sanata Yansımalarından Örnekler. ATLAS Journal International Refereed Journal On Social Sciences. 2020, 6(36), 1042-1050.
  18. Erbek, M. (2006). Çatalhöyük'ten Bugüne Anadolu Motifleri. Ankara:Dosim Yayınları.
  19. Ergun, P. (2010) Türk Kültüründe “Kavaktan İnen Gelin” Motifi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 13(23), 186-195
  20. Gamm, N. (2024). The 'tree of life' – an enduring symbol. https://www.hurriyetdailynews.com /the-tree-of-life--an-enduring-symbol-65898 [Erişim Tarihi: 08.04.2024].
  21. Gönen, Ö. (2022). Türklerde Hayat Ağacı. https://www.turkcenindirilisi.com/turk-tarihi/turklerde-hayat-agaci-ozgur-gonen-h89305.html [Erişim Tarihi: 08.04.2024].
  22. Gül, Y (2021). Türk Sanatında Hayat Ağacı Figürü. https://mozartcultures.com/turk-sanatinda-hayat-agaci-figuru/ [Erişim Tarihi: 08.04.2024].
  23. Gümüş, İ. S. (2023). “Görsel Sanat Yapıtlarını Okumak: İkonografi, İkonoloji ve Göstergebilim”, International Academic Social Resources Journal, 8(53), 3750-3756.
  24. Güneş. M. (2011). “Kendi Mezarını Kazan Adam” Hikâyesinde Tekliğin Simgesi, Sığınak ve Dost Olarak Meşe Ağacı. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. 6(3), 1415-1422
  25. Gürsoy, Ü. (2012). Türk Kültüründe Ağaç Kültü ve Dut Ağacı, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (61), 43-54.
  26. Işık, S. (2019). Hayat Ağacı ve Kutsal Ağaçlar: Türk ve Çin Mitolojisi Üzerine Bir Karşılaştırma Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 5(11), 546–566.
  27. İmece (2023). Çam Ağacı Sembolünün Kökü Nereden Geliyor? https://www.imecegazetesi.com /cam-agaci-sembolunun-koku-nereden-geliyor [Erişim Tarihi: 09.04.2024].
  28. İznik Çini Evi (2022). Kırmızı Zemin Hayat Ağacı Desenli 40*60cm Çini Pano. https://www. cini.com.tr/kirmizi-zemin-hayat-agaci-desenli-4060cm-cini-pano [Erişim Tarihi: 25.12.2022].
  29. İznik Çini Evi (2024). Hayat Ağacı Desenli Vip İznik Çini Tabak. https://www.cini.com.tr/hayat-agaci-desenli-iznik-cini-tabak-30cm [Erişim Tarihi: 09.04.2024].
  30. Kalaycı, S. M. ve Günay, E. (2024). Sanat Eserinde İkonografinin Önemi ve Caravaggio'nun "Judith Holofernes’in Kafasını Keserken” Adlı Eserinin İkonografik Çözümlenmesi. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi. 7(13), 278-287.
  31. Kankal, R. (2022). Türk Kültüründe Servi Ağacı. https://trdergisi.com/turk-kulturunde-servi-agaci/ [Erişim Tarihi: 20.12.2022].
  32. Kapucu, B. (2020). Hüznü anlatan ama şifa veren bir ağaç: Söğüt. https://acikradyo.com.tr/botanitopya/huznu-anlatan-ama-sifa-veren-bir-agac-sogut [Erişim Tarihi: 10.04.2024].
  33. Karaarslan, F. (2025). Toplumsal Hafıza. Tübitak Bilim ve Toplum Başkanlığı, Popüler bilim yayınları, https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/toplumsal_hafiza [Erişim Tarihi: 02.011.2025].
  34. Kasapoğlu, M. (2017). Çağdaş Türk Resminde Soyut Resim. https://www.sanatduvari.com/cagdas-turk-resminde-soyut-resim/ [Erişim Tarihi: 09.05.2024].
  35. Kelam Köroğlu, Ş. (2019). Türk Mitolojisinde Çam Ağacı Sembolünün Yeri ve Çağdaş Türk Resim Sanatına Yansımaları. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya.
  36. Kitiş, M. (2018). Anadolu Türk Mimarisinde Anıtsal Taç Kapılı Medreseler. https://arkeopolis.com/anadolu-turk-mimarisinde-anitsal-tac-kapili-medreseler/ [Erişim Tarihi: 02.08.2024].
  37. Koçak, K. (2021). Hacı Bektaş Veli Menakıbnâmelerinde Ağaç Kültü “Hırka Dağı Örneği”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi. Hacıbektaş Veli Özel Sayısı. (11), 49-57.
  38. Kokal, Ö. (2017). Kültürler Arası Simge; Hayat Ağacı. https://www.mimarizm.com/gezi-mekan/kulturler-arasi-simge-hayat-agaci_128334# [Erişim Tarihi: 12.04.2025].
  39. Köse, O. (2018). Eski Türklerde Ağaç Kültü ve Hayat Ağacı. http://www.antiktarih.com/2018/04 / 28/turklerde-agac-kultu-ve-hayat-agaci/ [Erişim Tarihi: 12.03.2025].
  40. Kum, Ö. (2022). Erwin Panofsky’nin İkonografik ve İkonolojik Eleştiri Yöntemine Göre 1979-1983 Yılları Arası Bülent Erkmen Kitap Kapağı Tasarımlarının Analizi. Uluslararası Türk Kültür Coğrafyasında Sosyal Bilimler Dergisi (TURKSOSBİLDER). 7(01), 140-151.
  41. Mark, J. J. (2018). İskandinav Evreninin Dokuz Diyarı. https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-1305/iskandinav-evreninin-dokuz-diyar/ [Erişim Tarihi: 12.04.2024].
  42. Morrow, L. (2021). Turkish symbolism – meanings found in trees, graveyards and flowers. https://www.insideoutinistanbul.com/turkish-symbolism/ [Erişim Tarihi: 08.04.2024].
  43. NTU Singapore (2018). Tree Concept in Turkish Culture. Nanyang Technological University, Singapore. https://blogs.ntu.edu.sg/hp3203-2018-03/tree-of-life/ [Erişim Tarihi: 15.08.2024].
  44. Okuryazarim.com (2022). Erzurum Yakutiye Hayat Ağacı https://okuryazarim.com /sembolizmde-merdiven/erzurum-yakutiye-hayat-agaci/ [Erişim Tarihi: 12.12.2022].
  45. Oyman, N. R. (2019). Bazı Anadolu Kilim Motiflerinin Sembolik Çözümlemesi. ARIŞ Halı, Dokuma ve İşleme Sanatları Dergisi. (14), 4 – 22.
  46. Ögel, B. (1993). Türk Mitolojisi: Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar. I. Cilt, 2. Baskı. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  47. Ögel, B. (1995). Türk Mitolojisi: Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar, 2. cilt. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları. Ankara:Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  48. Öz, M. ‘2022). Kam (Şaman) Davulu ve Üstündeki Sembollerin Anlamı. https://www.akademik kaynak.com/kam-saman-davulu-semboller.html. [Erişim Tarihi: 25.12.2022].
  49. Özkaya, A. C. (2022a). Kumaş Sanatı. https://tr.pinterest.com/pin/326299935477128110/ [Erişim Tarihi: 25.12.2022].
  50. Özkaya, A. C. (2022b). Bohem Kilim. https://tr.pinterest.com/pin/hayat-aac-motifli-nevehir-hals-almanya-zel-koleksiyon--326299935477128125/ [Erişim Tarihi: 20.12.2022].
  51. Özkul, K. (2020). Sivas Gök Medrese Bezemeleri, Semboller ve Anlamları. Şehir ve Medeniyet Dergisi, ISSN: 1308-8386.
  52. Öztürk Ateş, Ş. (2012). Yakındoğu Demirçağ Uygarlıklarında Hayat Ağacı İnancı. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  53. Petilon, F. (2023). Servi mi? Selvi mi? Hayat Ağacı mı?. https://dergi.salom.com.tr/haber-1280 servi_mi_selvi_mi_hayat_agaci_mi.html [Erişim Tarihi: 12.12.2023].
  54. Sevim, N. (2021), Ağrı, İshak Paşa Sarayında hayat ağacı motifi. https://twitter.com/nidayisevim/status/1411768819954167808 [Erişim Tarihi: 12.06.2024].
  55. Şahin, K. ve Toprak, S. (2016). Türk Kültüründe Ağaç’ın Düşünsel Ve Toplumsal Bağlamı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9(43): 1309-1316.
  56. Taşkın, Y. (2022). İmranlı Yöresi Mezar Taşlarında Hayat Ağacı Motifi Ve Çağdaş Türk Resim Sanatında Hayat Ağacının Kullanımı. International Social Sciences Studies Journal, (e-ISSN:2587-1587) 8(99):2137-2151.
  57. Türk Dil Kurumu Sözlük (TDK) (2025). Mit – Mitoloji – İkonografi. https://sozluk.gov.tr/. [Erişim Tarihi: 01.11.2025].
  58. Tekpınar, İ. (2012). Kutsal Kitaplarda Geçen Beş Ağaç, Gaide Kültür ve Yaşam Dergisi
  59. Temizer, M. (2025). Sosyolojik Bir İçerikle Türk Mitolojisi ve İkonografisi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 35(3), 949-962.
  60. Torlak, H. (2011). Erkek tanrıların ağacı: Sedir. https://bilimvegelecek.com.tr/index.php/2011/04/01/erkek-tanrilarin-agaci-sedir/ [Erişim Tarihi: 08.03.2025].
  61. Torlak, H. (2018). Anadolu Kültüründe Söğüt Ağacı https://yeryuzuagaci.wordpress.com /2018/12/09/anadolu-kulturunde-sogut-agaci/ [Erişim Tarihi: 08.03.2025].
  62. Torlak, H. (2020). Anadolu Kültüründe Ardıç Ağacı https://bilimvegelecek.com.tr/index. php /2010/06/01/anadolukulturunde-ardic-agaci/[Erişim Tarihi: 08.03.2025].
  63. Torlak, H. (2021). Anadolu Uygarlıklarında Meşe Ağacı. https://yeryuzuagaci.wordpress.com/2021/01/21/anadolu-uygarliklarinda-mese-agaci/ [Erişim Tarihi: 18.03.2025].
  64. Türkiye Kültür Portalı, 2022. En Yaygın Kullanılan 5 Anadolu Motifi. https://www.kulturportali.gov.tr/portal/en-yaygin-kullanilan-anadolu-motifleri [Erişim Tarihi: 21.12.2022].
  65. Uslu, B. (2017). Türk Mitolojisi. İstanbul: Kamer Yayınları.
  66. Usta, S. (2020). Dinler nasıl ortaya çıktı, nasıl dönüştü. https://www.odatv4.com/makale/dinler-nasil-ortaya-cikti-nasil-donustu-02022042-177676 [Erişim Tarihi: 08.03.2025].
  67. Üçer, M. ( 2007). Erzurum -Sivas – Kayseri Hattında Hayat Ağacı. Hayat Ağacı Dergisi. (8).
  68. Üçer, Y. (2007). Metropol-Anlam-Nesne Bağlamında Ağaç. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Eser. T.C. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  69. Yakutiye Kaymakamlığı (2022). Yakutiye Medresesi. http://www.yakutiye.gov.tr/yakutiye-medresesi [Erişim Tarihi: 21.12.2022].
  70. Yaşa, B. (2022). Hayat Ağacı. Anadolu Tıbbı Dergisi, (1), 11-18.
  71. Zafer, C. (2019). Halk Dindarlığı, Medyanın Halk Dindarlığı ve Din Anlayışındaki Etkileri. International Journal of Social Inquiry. 12(1), 345-363.
  72. Kitiş, M. (2018). Anadolu Türk Mimarisinde Anıtsal Taç Kapılı Medreseler. https://arkeopolis.com/anadolu-turk-mimarisinde-anitsal-tac-kapili-medreseler/ [Erişim Tarihi: 02.08.2024].
  73. Koçak, K. (2021). Hacı Bektaş Veli Menakıbnâmelerinde Ağaç Kültü “Hırka Dağı Örneği”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi. Hacıbektaş Veli Özel Sayısı. (11), 49-57.
  74. Sevim, N. (2021), Ağrı, İshak Paşa Sarayında hayat ağacı motifi. https://twitter.com/nidayisevim/status/1411768819954167808 [Erişim Tarihi: 12.06.2024].