Dergiler / Milli Folklor / 2026 / Cilt: 19 Sayı: 149

Türk Boylarının Kahramanlık Destanlarındaki Kahramanlara Dair Özelliklerin Birleştirilmesi ve Kahramanların Görselleştirilmesi: Alpamış Destanı Örneği

The Integration of Heroic Traits and the Visualization of Heroes in the Heroic Epics of Turkic Tribes: The Case of the Alpamish Epic

Saya Itegulova(Kazak Ulusal Tarım Araştırma Üniversitesi)0009-0005-8506-2765
Nazerke Orazkhan(Al-Farabi Kazak Milli Üniversitesi)0000-0003-0239-9919
Nurlan Mansurov(HOCA AHMET YESEVİ ULUSLARARASI TÜRK-KAZAK ÜNİVERSİTESİ)0000-0002-0833-7682
Moldir Nurlan(Kazak Milli Kızlar Pedagoji Üniversitesi)0009-0000-9982-2351
Aynur Koshekova(Kazak Milli Kızlar Pedagoji Üniversitesi)0009-0004-8535-7435
Samalbay Daribayev(Al-Farabi Kazak Milli Üniversitesi)0000-0002-3551-770X
Sayfa
45–59
Yayın Tarihi
2026-03-21
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Böylece bütün Türklerin manevî hȃzinesi olan Alpamış Destanı çağdaş bir çehre kazanarak yeni bir yolculuğuna başlamıştır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Türk boylarının folklor mirasında kahramanlık destanları özel bir yere sahiptir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Anlatma esasına dayalı folklor eserlerinin, özellikle kahramanlık destanlarındaki kahramanların günümüz gençler arasında yaygınlaştırılması ve farkındalığının güçlü kılınması önem kazanmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:Böylece bütün Türklerin manevî hȃzinesi olan Alpamış Destanı çağdaş bir çehre kazanarak yeni bir yolculuğuna başlamıştır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Alpamış · destan · kahramanlık

Özet

Türk boylarının folklor mirasında kahramanlık destanları özel bir yere sahiptir. Zirȃ, bu destanlarda yüzyıllar boyunca cereyan eden toplumsal değişimler bir aradadır ve kahramanlık kavramı epik niteliğiyle beraber estetik bakış açısıyla da örüntülenmiştir. Anlatma esasına dayalı folklor eserlerinin, özellikle kahramanlık destanlarındaki kahramanların günümüz gençler arasında yaygınlaştırılması ve farkındalığının güçlü kılınması önem kazanmaktadır. Bu bağlamda, kahramanlık destanlarının özellikle merkezî kahramanları ve tiplerinin işlevsel bir şekilde kök değerler eğitimi açısından kullanılması sorununun çözüme kavuşamamış olması dikkat çekicidir. Benzeri eksikleri tamamlamanın bir yolu olarak destan kahramanlarının metinsel içeriği işleve alınmış, bütün versyonlardaki kahramanlara dair tek bir tip (monotip) yaratma gündeme getirilmiştir. Bu sorunu çözebilmek için söz konusu destan kahramanlarının listesi oluşturulmuş, akabinde sözlü portrelerinin sunulduğu tüm metinler toplanmıştır. Mevcut metinlere dayanarak kahramanların sözlü portresi hazırlanmış ve ressamlara sözlü tasvir verilmiştir. Konusal yarışma ilân edilerek ressamlar tarafından hazırlanan çizimler; profesyonel ressamlar, animatörler, heykeltıraşlar, halk bilimciler ve ilahiyatçılardan oluşan bir jüri ekibinin değerlendirmesine gönderilmiştir. Yarışmaya 124 aday ve listedeki 75 kahramanı betimleyen 291 resim katılmıştır. Bu çalışmada kahramanlık destanlarının kahramanlarına dair ortak özelliklerinin birleştirilmesi ve görselleştirme sorunları ele alınmıştır. Ayrıca bu sorunların yanı sıra kahramanlık destanlarının kahramanlarına ait özelliklerinin birleştirilmesinde Türklük kimliğinin korunmasının önemi vurgulanmış, sanal ortama uyar hale getirilmesi ana konuyu teşkil etmiştir. Bireyin insanî vasıflarının, dilinin ve dünya görüşünün oluşumunda folklor metinlerindeki kahramanların rolü belirlenmiş ve bunların kültürel kodlarının tanınmasındaki önemi vurgulanmıştır. Ayrıca folklor mirasının tanıtılması, merkezî kahramanların millî bir marka hâline getirilmesi ve tanınırlığının artırılması yönündeki önemi vurgulanarak, Batı eğilimi üzerine de dikkat çekilmiştir.Türk boyları arasında en yaygını olarak bilinen Alpamış Destanı’nın (Kazakça: Alpamıs Batır) çeşitli animasyonlarda, sanatsal filmlerle tiyatro oyunlarında, Kazak opera çalışmalarında ve bilgisayar oyunlarında talep görmesi üzerinde konusal etüt hazırlanmıştır. Söz konusu kahramanlık destanının ana kahramanı Alpamış; doğması, bebek hȃli, çocukluğu, yetişkin yaşıyla olgun yaşa gelmesi dönemiyle fizyolojik görünümü Türklük ruhunu yücelten etik ve estetik değerler açısından fevkalade zengindir. Bundan dolayı Alpamış’ın görselleştirilmesi süreci üzerinde durulmuş, önem verilmesi gereken hususlar belirlenmiştir. Destanın merkezî kahramanları olan Alpamış ve Mıstan Kempir (yaşlı büyücü kadın), Yalmavuz (Kazakça: Jalmavız) ve Köle Ultan gibi tiplerin görselleştirilmiş örnekleri sunulmuş, önemli sayılan hususlara dikkat çekilmiştir. Epey zaman dilimini ve ciddi yaklaşımı gerektiren çalışmalar neticesinde masalsı tiplerle kahramanın ve kahramanların portreleri çizilmiş, ressamlar tarafından hazırlanan görsel versyonlarından ancak birisini onaylama aşamasına gelinmiştir. Saha uzmanlarınca oluşan cüri ekibi her bir kahramanın görsel portrelerini sanal ortamda güncelleştirme çalışmalarını başlatma onayı ile ilgili bir karar almıştır. Böylece bütün Türklerin manevî hȃzinesi olan Alpamış Destanı çağdaş bir çehre kazanarak yeni bir yolculuğuna başlamıştır.

Abstract

Heroic epics hold a unique position in the folklore legacy of Turkic communities. These epics bring together the social transformations that have taken place over centuries, while the concept of heroism is structured not only through its epic qualities but also through an aesthetic perspective. Consequently, it is essential to promote the figures from narrative-driven folklore – especially from heroic epics – to the current generation and to enhance their recognition. In this context, it is note-worthy that the issue of effectively employing the central heroes and character types of heroic epics within the framework of core values education has not yet been fully resolved. To tackle these short-comings, the narrative details surrounding epic heroes have been employed in a functional manner, and the concept of developing a singular representative archetype (monotype) that includes heroes from various renditions of these epics has been suggested. In order to resolve this matter, an extensive catalog of pertinent epic heroes was assembled, followed by the gathering of all texts that feature their verbal depictions. Based on these sources, verbal portraits of the heroes were prepared and subsequently provided to artists as descriptive guidelines. A thematic competition was then announced, and the drawings produced by the participating artists were submitted for evaluation to a jury consisting of professional painters, animators, sculptors, folklorists, and theologians. A total of 124 participants entered the competition, submitting 291 artworks depicting 75 heroes listed in the study. This research examines the difficulties in merging the common traits of epic heroes and in their visual representation. In addition to these challenges, the research highlights the significance of maintaining Turkic identity while integrating the essential qualities of these heroes and transforming them for depiction in digital contexts. The role of heroes in folklore texts in shaping individuals’ human qualities, language, and worldview is identified, and their significance in recognizing cultural codes is highlighted. Furthermore, the importance of promoting the folklore heritage, transforming central heroes into national cultural brands, and increasing their recognition is stressed, while attention is also drawn to prevailing Western influences.A thematic study has also been conducted on the widespread popularity of the Alpamis Epic (Kazakh: Alpamıs Batır), widely recognized as one of the most prevalent epics among Turkic peoples, particularly in animations, artistic films, theatrical performances, Kazakh opera productions, and computer games. The epic’s central hero, Alpamis – through the stages of his birth, infancy, childhood, adulthood, and mature years – possesses a phys-iological and symbolic portrayal that is exceptionally rich in ethical and aesthetic values exalting the spirit of Turkic identity. For this reason, particular attention has been devoted to the process of visualizing Alpamis and to determining the aspects that require special consideration.Visualized examples of the epic’s central characters – such as Alpamis, Mıstan Kempir (an elderly sorceress), Yalmavuz (Kazakh: Jalmauız), and Köle Ultan – are presented, and key considerations are highlighted. As a result of extensive and carefully conducted work requiring considerable time and scholarly attention, portraits of both the hero and various mythical character types were created. From among the visual versions prepared by the artists, the process ultimately reached the stage of approving a single representation. A jury composed of field specialists then adopted a decision to initiate the updating of the visual portraits of each hero within a digital environment. Thus, the Alpamis Epic, regarded as a spiritual treasure shared by all Turkic peoples, has acquired a contemporary appear-ance and embarked on a new journey.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Itegulova, S., Orazkhan, N., Mansurov, N., Nurlan, M., Koshekova, A., Daribayev, S. (2026). Türk Boylarının Kahramanlık Destanlarındaki Kahramanlara Dair Özelliklerin Birleştirilmesi ve Kahramanların Görselleştirilmesi: Alpamış Destanı Örneği. Milli Folklor, Cilt: 19 Sayı: 149, 45–59. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1501321

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (34)

  1. Abalı, İsmail. “Sanal Kültür Ortamında Yeniden Yaratılan Geleneksel Türk Anlatı Kahramanları”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi 7 (4), (2018): 2430-2451.
  2. Abjetov, Bakıt. “Kazak Ertegilerindegi Ündi-İran Motivteri”. Aftoreferat. Almatı: 1990.
  3. Alimcan, Hamit. Alpamiş. Özbek Halk Dastanlari. Taşkent: Özbekistan, 1992.
  4. Alzhanova, E. ve Ataeva H. “Alpamıs Batır” Jırı Türki halıktarı tarihında”. Türkologiya 2 (2017): 86-103.
  5. Almukanova, Riza. Kazak Folklorındagı Antikalık Sarındar. Almatı: Arıs, 2009.
  6. Auesbayeva, Pakyzat ve diğer. “Image of Patron Spirits in The Epics of Turkic Peoples”. Astra Salvensis 10 (2017): 13-24.
  7. Auesbayeva, Pakyzat. Türki Halıktarının Hikayaları. Almatı: İP “Sagautdinova”, 2014.
  8. Bascom, William R. “Four Functions of Folklore”. Journal of American Folklore 67/266 (1954): 333-349.
  9. Bayniyazov, Kırıkbay ve Ayımbetov Nagmet. Karakalpak Folklorı. C1. Karakalpakstan: Nökis, 1995.
  10. Berdibaev, Rahmankul. Kazak Eposı (Janrlık Jane Stadiyalık Maseleler). Almatı: Gılım, 1982.
  11. Boranov, Anvar. Alpamiş Dastani (Turkiy Halklar Versiyalari). Taşkent: Muharrir, 2020.
  12. Borovkov, Aleksandr. Geroiçeskaya Poema ob Alpamışe. Taşkent: ANUzSSR, 1956.
  13. Çetin, Nagihan. “Bir Destan Kahramanı Olarak Alpamış’ın Sosyal Statüsü”. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 25/1 (2016): 328-339.
  14. Ibıraev, Şakir. Epos Alemi. Kazaktın Batırlık Jırının Poetikası. Almatı: Gılım, 1993.
  15. İtegulova, Saya ve diğer. Kazaktın Miftik Keyipkerleri. Astana: Ş.Şayahmetov Atındagı Tilderdi Damıtudın Respublikalık Üylestiru- Adistemelik Ortalıgı, 2016.
  16. Jirmunski, Viktor. Tyürkskiy Geroiçeskiy Epos. Leningrad: Nauka, 1974.
  17. Kadirov, Umarcan. “Alpamiş” Dastaninin Örganilişi”. Uzbekistan: Language and Culture 2/2 (2023): 117-128.
  18. Kaskabasov, Seit. Kazahskaya Volşebnaya Skazka. Almatı: Nauka, 1972.
  19. Kaskabasov, Seyit. Kazaktın Halık Prozası. Almatı: Gılım, 1984.
  20. Kaya, Doğan. “Alpamış destanı”. Dünya Hoşgörü-Manas-Abay Yılı VII. Uluslararası Türk Halk Edebiyatı Semineri ve Türk Dünyası Kültür Kurultayı Bildirileri, Kırıkkale: (1995) 87-93.
  21. Kondıbaev, Seyit. Kazak Mifologiyasına Kirispe. Almatı: Zerde, 1999.
  22. Konıratbaev, Avelbek. Kazak Eposı Jane Türkologiya. Almatı: Gılım, 1987.
  23. Kosan, Serikbay ve diğer. Babalar Sözi. Jüz Tomdık. C 33.Astana: Foliant, 2006.
  24. Malinowski, Bronislav. Nauçnaya Teoriya Kulturı. Moskova: OGİ, 2005.
  25. Özçelik, Sadettin. “Bamsı Beyrek, Kam Pürenin Oğlu muydu?”. Erişim: 20 Mayıs 2024, https://tdk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/03/20150320.pdf.
  26. Paksoy, Hasan Bülent. Alpamış Rus Yönetimi Altında Orta Asya Kimliği. Ankara: AACAR, 2012.
  27. Selami, Fedakar. “Alpamış Destanı ve Bey Böyrek Hikayesi Arasında Bir Karşılaştırma”. Milli Folklor 13 (2001): 51-64.
  28. Seydimbek, Akseleu. Alpamıs Batır. Epostın Bayanı. Almatı: Foliant, 2012.
  29. Süleymanov, Ahmet. Başkort Halık İcadı. Epos. C3. Ufa: Kitap, 1998.
  30. Tursın, H. “Almapıs Batır”. Anız Adam, 16 (2016): 7-22.
  31. Valitova, Aysla. Tatarskaya Versiya Eposa “Alpamış”. Moskova: Vostoçnaya Literatura, 1960.
  32. Yagafarov, Rinat. “Başkirskiy Narodnıy Epos “Alpamışa i Barsınhılu”: Genezis, Spetsifika, Poetika”. Aftoreferat. Kazan: 2007.
  33. Yıldırım, Seyfullah. “Alpamıs Destanının Kaynaklarda Masal Olarak Adlandırılan Varyantları”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum 4/12 (2015):117-131.
  34. Zarifov, Hodi. Osnovnıye Motivı Eposa “Alpamış”. Ob Epose “Alpamış”. Taşkent: ANUzSSR, 1959.