Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar
AI InsightKazakistan, Kırgızistan’da divana şiirinin bazı parçaları bulunmuşken bunun tam aksine Çin Halk Cumhuriyeti’nin Uygur Özerk Bölgesi’nde yaşayan ve hayvancılıkla iştigal etmeleri sebebiyle örf-âdetleri, halk mirası çok iyi seviyede korunmuş olan göçer Kazaklar arasından hacimli, uzun tam metinler tespit edilmiştir.
📌 3 Maddede Bu Makale
Özet
İslâm’ın halk arasında yayılmasıyla, Türk kökenleri oldukça eskilere uzanan Şamanizm’le ilgili inançlar yavaş yavaş toplumun dışına itilmiş ve şaman, toplum için yapmış olduğu manevî hizmetleri yavaş yavaş durdurmuştur. Bu şekilde Türk halklarında eski Şaman ve ortaya yeni çıkan İslâm dininin değerlerini birbirine yaklaştırıp onları birleştiren bir figür belirmiştir. Bu da “divana” tipidir. Divana esas olarak tasavvuf yolunu takip etmiş, sadaka dilenerek halk arasında dolaşmış, takvaya yönelmiş ve herhangi bir mülk sahibi olmamıştır. Ancak veriler analiz edildiğinde divanaların şifa verme, kutsama, ilahi söyleme, hastalıkları sağaltma, ekin dikme, hasat törenleri yapma, hayvancılık-la ilgili dileklerde bulunma, zor durumda kalanların önünü açma gibi hizmetler sunduğu ve halk arasında önemli derecede itibar kazanıp hatırı sayılır bir zenginlik ve başarıya sahip olduğu da dikkat çekmektedir. Örneğin Aalı Tokombayev ve Grigoriy Potanin’in sunduğu verilerde divanaların halk nazarında saygın bir yeri olduğu ve büyük miktarda sadaka aldığı, bazı verilerde ise elde ettiği geliri yardım amacıyla yetimlere, dullara, zor durumda olanlara dağıttığı da yazılmaktadır. Aalı Tokomba-yev, “dubana”nın (divana) epik şiirler ve çeşitli komik hikâyeler söyleyerek insanları güldürüp halkın beğenisini kazanan, derin sırlara sahip bir kişi olduğunu söyler. Dolayısıyla bizce o, ülkeyi büyüleyen halk tiyatrosunun mükemmel bir temsilcisidir. Bilim adamı Hüseyin Karasayev, tanınmış halk şâirlerinin bazen “dubana” kılığında ülkeyi dolaşıp sanatlarını ilgi çekici ve akıcı bir şekilde halka aktardıklarını ve dubananın muhteşem imajından kendi yaratıcılıkları için yararlandıklarını yazmaktadır. Toktogül Satılganov ise divanayı halk şâirliğinin bir türü olarak değerlendirmektedir. Bu konu üzerinde kapsamlı bir araştırma yapılırken divananın ülke çapında dolaşırken söylediği özel bir şiir türü bulunmuştur. Bunu Kazaklar “divanabeyit”, Kırgızlar ise “dubana ırı” şeklinde adlandırmış-tır. Şiirler, divananın halka yönelik işlevini, imajını, amacını ve öğretici vaazını tam olarak yansıt-maktadır. Bu şiirler günümüze kadar Kazak ve Kırgız folklor araştırmalarında incelenmemiştir. Bu-nun temel nedeni divanaların tasavvuf ve dindarlık propagandası yapan, dinî törenler düzenleyen kişiler olmakla birlikte Sovyetler Birliği’nde İslâm’ın yasaklanmış olmasıdır. Böylece bu konu ele alınmamıştır. Bu nedenle divanaların okuduğu şiirlerin metinleri de zamanında halktan derleneme-miştir. Kazakistan, Kırgızistan’da divana şiirinin bazı parçaları bulunmuşken bunun tam aksine Çin Halk Cumhuriyeti’nin Uygur Özerk Bölgesi’nde yaşayan ve hayvancılıkla iştigal etmeleri sebebiyle örf-âdetleri, halk mirası çok iyi seviyede korunmuş olan göçer Kazaklar arasından hacimli, uzun tam metinler tespit edilmiştir. Bilimsel araştırma gezilerinde Çin Halk Cumhuriyeti’ndeki divanabeyitlerin, baksı ezgilerinin, hayvancılık ve avcılıkla ilgili eski şiirlerin unutulmadan bugüne kadar geldiği tespit edilmiştir. Bu çalışmadaki veriler büyük oranda saha araştırmasında elde edilmiştir. 2013 yılında Çin Halk Cumhuriyeti Uygur Özerk Bölgesi’nin Altay ili Burıltoğay ilçesine düzenlenen bilimsel araştır-ma gezisinde eski mirası iyi bilen Kazım Elmenulı’dan divanabeyitin bir örneğini kaydetmiş olmakla birlikte divananın işlevleri, ilgili gelenek ve görenekler hakkında bolca malzeme de derlemiştir. Bu-nunla birlikte divanabeyitin Kazakça başka iki metni de Çin Halk Cumhuriyeti’nin Sincan Uygur Özerk Bölgesi Kazaklarının “Mura” dergisinde yayımlanmıştır. Kırgızlardaki “divana ırı” metinleri Ibrayım Abdrahmanov, Fyodor Fielstrup, Aalı Tokombayev tarafından yayımlanmıştır. Özellikle divanayı çocukluğunda görüp, şiirlerini ezberleyen yazar Aalı Tokombayev’in hatıraları, bu şahsiye-tin çok katmanlı işlevlerini doğru bir şekilde anlamaya, muğlak kalan tarafların daha iyi kavranılma-sına önemli katkıda bulunmuştur. Folklor araştırmalarında halkın kültürel mirasının tür sistemine göre sınıflandırılması oldukça önemlidir. Makalede Kazakların ve Kırgızların divanabeyit (divana ırı) örneğinin tür özellikleri tespit edilip, onun büyü folkloru sistemindeki yeri tarihî-tabaka, tarihî-köken, tarihî-tipolojik açılardan incelenmiştir. Kapsamlı bir araştırma sonucunda Kazak ve Kırgız halklarının büyü folkloru örnekleri yeniden incelenirken kronolojik açıdan şaman ezgileri türünden tarihsel olarak daha sonraki aşamada divanabeyit (dubana ırı) adlı müstakil bir türün yer alması gerektiği ortaya koyulmuştur. Çalışmada divana şiirinin kökeninin Hoca Ahmet Yesevi’nin şiirleri de dahil olmak üzere tasavvuf şiirinden geldiği tespit edilmiştir. Kazak bozkırlarında tasavvufu gelenek hâline getiren son şair Şakerim’in şiirleri de ele alınmıştır. Bu sonuca folklor malzemeleri ve bilimsel gezi esnasında derlenen malzemelerin karşılaştırmalı olarak ele alınmasıyla ulaşılmıştır.
Abstract
With the spread of Islam among the people, shamanic beliefs, whose Turkic origins go back to ancient times, were gradually transmitted outside the society and the shaman gradually stopped his spiritual services for the society. In this way, a figure emerged among the Turkic peoples who brought the values of the old Shamanism and the newly emerging Islam closer together and united them. This is the “divana”. The divana mainly followed the path of Sufism, wandered among the people begging for alms, was oriented towards taqwa and did not acquire any property. However, when the data is analyzed, it is noteworthy that the divanas performed such functions as healing, blessing, chanting, curing diseases, conducting crop sowing and harvesting rituals, making wishes related to animal husband-ry, helping those in difficulties, and gained a significant reputation among the people and had considerable wealth and success. For example, in the data presented by Aalı Tokombayev and Grigoriy Potanin, it is stated that divanas had a respected place in the eyes of the people and received a large amount of alms, and in some data, it is also stated that he distributed his income to orphans, widows, and those in difficult situations for charity. Aalı Tokombayev says that “dubana” (divana) is a person with transcendental secrets who makes people laugh by singing epic poems and various funny stories and wins the favour of the people. Therefore, in our opinion, he is an excellent representa-tive of the folk theatre that captivated the country. Scientist Hussein Karasayev writes that well-known folk poets sometimes travel around the country disguised as “dubana” and conveyed their art to the public in an interesting and fluent way and take advantage of the magnificent image of dubana for their own creativity. Toktogul Satylganov, on the other hand, considers the divan as a type of folk poetry. In the course of extensive research on this topic, a distinctive genre of poetry was identified, which the divana sang while wandering around the country. It is called “divanabeyit” by Kazakhs and “dubana ırı” by Kyrgyz. The poems fully reflect the function, image, purpose and instructive sermon of the divana for the people. These poems have not been analyzed in Kazakh and Kyrgyz folklore studies until today. The main reason for this is that Islam was banned in the Soviet Union due to the fact that the divan was a propagandist of mysticism and piety, a person who organized religious ceremonies. Thus, this issue remained closed. For this reason, the texts of the poems recited by divanas could not be collected from the people in time. While some fragments of divana poetry were found in Kazakhstan, Kyrgyzstan, on the contrary, voluminous, long complete texts were found among the nomadic Kazakhs living in the Uyghur Autonomous Region of the People’s Republic of China, whose customs and traditions and folk heritage have been preserved at a very good level due to the fact that they have engaged in animal husbandry. During the scientific expeditions, it was found that divanabeyit, bakshy tunes, ancient poems about animal husbandry and hunting in the People’s Republic of China have survived to this day. The data in the said study are largely based on data obtained in the field research. In 2013 during a scientific research trip to Buryltogay district of Altai province of the Uyghur Autonomous Region of the People’s Republic of China, recorded a sample of divanabeyit from Kazim Elmenuly, who is well acquainted with the ancient cultural heritage, and also collected a lot of material on the functions of divana, related customs and traditions. In addition, two other Kazakh texts of the divanabeyit were published in the journal “Mura” of the Ka-zakhs of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region of the People’s Republic of China. Kyrgyz «divana ırı» texts were published by Ibrayim Abdrahmanov, Fyodor Fielstrup, Aalı Tokombayev. In particular, the memoirs of the writer Aalı Tokombayev made a significant contribution to the correct understanding of the multilayered functions of this figure and a better understanding of the ambiguous aspects. Classification of folk heritage according to the genre system is very important in folklore research. In the article, the genre characteristics of the Kazakh and Kyrgyz divanabeyit sample are determined and its place in the magic folklore system is examined from the historical-stratum, historical-origin, historical-typological point of view. As a result of a comprehensive research, the idea is put forward that when reexamining the samples of magic folklore of Kazakh and Kyrgyz peoples, a separate genre called divanabeyit should be included at a later stage than the genre of shaman tunes chronologically. In the study, it is determined that the origin of divana poetry comes from Sufi poetry, including the poems of Khoja Ahmet Yesevi.