Dergiler / Akademik-Us / 2026 / Sayı: 19

Tefsir Edebiyatında el-Furûku’l-Lugaviyye -Müfessir Merkezli Bir İnceleme-

Al-Furūq al-Lughawiyya in Tafsīr Literature -An Exegete-Centered Study-

İsa Nas(SAKARYA ÜNİVERSİTESİ, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TEFSİR (DR))0000-0002-0572-752X
Ali Karataş(SAKARYA ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ BÖLÜMÜ, TEFSİR ANABİLİM DALI)0000-0003-3365-0627
Sayfa
22–52
Yayın Tarihi
2026-05-31
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

İnceleme sonucunda furûkun yalnızca teorik bir dil meselesi değil, ilahî muradı daha doğru ve isabetli bir şekilde kavramaya katkı sağlayan işlevsel bir istinbat aracı olduğu görülmüştür.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu çalışma, el-furûku’l-lugaviyyenin tefsir ilmindeki işlevini ve uygulama biçimlerini konu edinmektedir.
📊
Temel Bulgular & Veri:Arap dil biliminde mütekârib kelimeler arasındaki ince farklar ve bu konuda oluşmuş literatür “el-furûku’l-lugaviyye” olarak adlandırılmaktadır.
💡
Sonuç & Katkı:İnceleme sonucunda furûkun yalnızca teorik bir dil meselesi değil, ilahî muradı daha doğru ve isabetli bir şekilde kavramaya katkı sağlayan işlevsel bir istinbat aracı olduğu görülmüştür.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Tefsir · Terâdüf · el-Furûku’l-Lugaviyye

Özet

Bu çalışma, el-furûku’l-lugaviyyenin tefsir ilmindeki işlevini ve uygulama biçimlerini konu edinmektedir. Arap dil biliminde mütekârib kelimeler arasındaki ince farklar ve bu konuda oluşmuş literatür “el-furûku’l-lugaviyye” olarak adlandırılmaktadır. Terâdüf ve furûk etrafında yürütülen tartışmalar, lafızların vazedildiği ilk manaları koruma çabasıyla dilin daha doğru ve bilinçli kullanılmasına katkı sağlamaktadır. Bu konu, Kur’ân-ı Kerîm’in Arapça olarak nazil olması sebebiyle tefsir ilmini de ilgilendirmektedir. Kur’ân’ın lafız tercihleri dikkate alındığında bu tür farkların tespiti önem arz etmektedir. Çünkü Kur’ân’da her kelime ilahî iradeyle seçilmiş olup bu seçim belirli bir hikmete dayanmaktadır. Dolayısıyla furûk, Kur’ân’daki ifade inceliklerini kavramada önemli bir imkân sunmaktadır. Çalışmada furûk yaklaşımı, lafız tercihlerinin ardındaki hikmetleri ortaya koyan bir yöntem olarak ele alınmış ve bu yöntemin tefsir geleneğindeki kullanımı araştırılmıştır. Araştırmanın temel problemi, tefsir edebiyatında mütekârib kelimeler arasındaki mana farklarının ne ölçüde ele alındığı ve furûkun müfessirlerin yorum pratiklerinde nasıl konumlandığı meselesidir. Türkçe literatürde furûk üzerine çeşitli çalışmalar bulunmakla birlikte bu yaklaşımı müfessir merkezli olarak ele alan ve furûku esas almanın âyetlerin yorumuna etkisini inceleyen araştırmaların sınırlı olduğu görülmektedir. Bu çalışmanın amacı, furûk anlayışının tefsir literatüründeki yansımalarını analiz etmek ve müfessirlerin bu yöntemi âyet yorumlarında nasıl işlevselleştirdiklerini ortaya koymaktır. Çalışmada kaynak tarama, metin analizi ve bazen karşılaştırmalı değerlendirme yöntemleri kullanılmıştır. Bu çerçevede eserlerinde furûka geniş ölçüde yer veren müfessirler arasında öne çıkan Râgıb, Mâverdî, Zemahşerî, Râzî ve Âlûsî ele alınmış ve her biri için temsil kabiliyeti yüksek örnekler üzerinden analiz yapılmıştır. İnceleme sonucunda furûkun yalnızca teorik bir dil meselesi değil, ilahî muradı daha doğru ve isabetli bir şekilde kavramaya katkı sağlayan işlevsel bir istinbat aracı olduğu görülmüştür.

Abstract

This study examines the function and modes of application of al-furūq al-lughawiyya (lexical distinctions) in Qur'anic exegesis (tafsīr). In Arabic linguistics, the subtle differences among semantically proximate words and the literature devoted to this subject are termed al-furūq al-lughawiyya. Debates around synonymy (tarāduf) and lexical distinction (furūq) contribute to a more accurate use of language by preserving the original meanings for which words were coined. Since the Qur'an was revealed in Arabic, this subject is of direct relevance to tafsīr, as every Qur'anic word has been selected by divine will and rests upon a specific wisdom (ḥikma). This study examines the furūq approach as a method elucidating the wisdom underlying lexical preferences and investigates its employment within the exegetical tradition. The central problem is the extent to which semantic differences among proximate words have been addressed in exegetical literature and how furūq is positioned within the interpretive practices of the exegetes. Although studies on furūq exist in Turkish-language scholarship, research examining this approach from an exegete-centred perspective remains limited. The study employs source survey, textual analysis, and comparative evaluation, focusing on al-Rāghib, al-Māwardī, al-Zamakhsharī, al-Rāzī, and al-Ālūsī. It concludes that furūq is not merely a theoretical linguistic matter but a functional tool of inference (istinbāṭ) contributing to a more accurate comprehension of divine intent.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Nas, İ., Karataş, A. (2026). Tefsir Edebiyatında el-Furûku’l-Lugaviyye -Müfessir Merkezli Bir İnceleme-. Akademik-Us, Sayı: 19, 22–52. https://doi.org/10.70971/akademikus.1923730

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (65)

  1. Âişe Abdurrahmân, Âişe bint Muhammed Alî Abdirrahmân. el-İ‘câzü’l-beyânî li’l-Kur’ân ve Mesâ‘ilü (Nâfi‘) İbni’l-Ezrak. Kahire: Dâru’l-Me‘ârif, 3. Basım, ts.
  2. Kur’an-ı Kerim Meâli. çev. Halil Altuntaş - Muzaffer Şahin. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 12. Basım, 2011.
  3. Âlûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddîn Mahmûd b. Abdillâh b. Mahmûd el-Hüseynî. Rûhu’l-me‘ânî fî tefsîr el-Kur’âni’l-azîm ve’s-seb‘u’l-mesânî. nşr. Ali Abdülbârî Atıyye. 16 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
  4. Âmidî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ebî Alî Seyyidüddîn es-Saʿlebî. el-İhkâm fî usûli’l-ahkâm. nşr. Abdürrezzâk Afîfî. 4 Cilt. Beyrut, Dimeşk: el-Mektebü’l-İslâmî, ts.
  5. Balcı, Alparslan. Furûk Edebiyatının Ulûmu’l-Kur’ân’daki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
  6. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne el-Hüseyn b. Mes‘ûd b. Muhammed el-Ferrâ. Meʿâlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kur’ân. thk. Abdürrezzâk el-Mehdî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1420/1999.
  7. Bikâî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer b. Hasen er-Rubât el-Hırbâvî. Nazmü’d-dürer fî tenâsübi’l-âyât ve’s-süver. nşr. Abdurrezzâk Gâlib el-Mehdî. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1995.
  8. Büyük, Enes. Tefsir İlminin Mahiyeti Sorunu. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2019.
  9. Dağ, Ahmet. Kur’an-ı Kerim’de Bulunan Müterâdif Kelimelerin el-Furûku’l-Lugaviyye Bağlamında Değerlendirilmesi. Yalova: Yalova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
  10. Dezâbâd, Hâmid - Keşfî, Seyyide Mahbûbe. el-Furûku’l-lugaviyye el-mustahrac min kitâbi “et-Tahkîk fî kelimâti’l-Kur’ân”. Kum: Müessesetü Bustân Kitâb, 1441/2020.
  11. Divlekci, Celalettin. Anlam-Üslûp İlişkisi Bağlamında Kur’ân’ın Üslûp Analizi (Fâtiha Sûresi Örneklemesi). Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
  12. Divlekci, Celalettin. “Kur’an’da Eşanlamlılık (Terâdüf) Olgusu (I)”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 7 (2000), 149-169.
  13. Dûrî, Muhammed Yâs Hudr. Dekâiku’l-furûki’l-lugaviyye fi’l-beyâni’l-Kur’ânî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts. Ebû Hilâl, Ebû Hilâl el-Hasen b. Abdillâh b. Sehl el-Askerî. el-Furûku’l-lugaviyye. nşr. Muhammed İbrâhîm Selîm. Kahire: Dâru’l-İlmi ve’s-Sekâfe, 1997.
  14. Ezherî, Ebû Mansûr Muhammed b. Ahmed b. el-Herevî. Tehzîbü’l-luga. nşr. Muhammed Avd Mirʿab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 2001.
  15. Ferrâ, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd b. Abdillâh el-Absî. Me‘âni’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Alî en-Neccâr, Ahmed Yûsuf Necâtî. 3 Cilt. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 3. Basım, 1403/1983.
  16. Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir Mecdüddîn Muhammed b. Ya‘kûb b. Muhammed. el-Kâmûsü’l-muhît. nşr. Mektebü Tahkîki’t-Türâs fî Müesseseti’r-Risâle. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 8. Basım, 1426/2005.
  17. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Mihakku’n-nazar fi’l-mantık. nşr. Refîk el-Acem. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1994.
  18. Halîl b. Ahmed, Ebû Abdurrahmân el-Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî. Kitâbü’l-Ayn. nşr. Mehdî el-Mahzûmî, İbrahim es-Sâmerrâî. 8 Cilt. Beyrut: Mektebetü’l-Hilâl, 1988.
  19. Hammâdî, Celâl Abdullah Muhammed - Mühlâfî, Ahmed Osman Nâcî. “el-Furûku’d-delâliyye beyne’l-elfâz fî tefsîri’l-Keşşâf li’z-Zemahşerî”. Mecelletü Câmiati Hadramevt li’l-Ulûmi’l-İnsâniyye 14/2 (Aralık 2017), 323-376.
  20. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed b. İbrâhîm b. Hattâb. Beyânü i’câzi’l-Kur’ân (Selâsü resâil fî i’câzi’l-Kur’ân içinde). thk. Muhammed Halefullâh - Muhammed Zağlûl Selâm. Mısır: Dâru’l-Me’ârif, 3. Basım, 1976.
  21. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
  22. İbn Atıyye, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib b. Abdirrahmân b. Temmâm el-Endelüsî. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-azîz. thk. Heyet. 10 Cilt. Katar: Vezâratü’l-Evkâf ve’ş-Şuûni’l-İslâmiyye, 1436/2015.
  23. İbn Düreyd, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Düreyd el-Ezdî. Cemheretü’l-luga. nşr. Remzî Munîr Baʿlebekkî. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1408.
  24. İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris el-Kazvînî. Muʿcemü mekâyîsi’l-luga. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. 6 Cilt. Dâru’l-Fikr, 1979.
  25. İbn Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. thk. Abdülkâdir Bindevşî vd. 3 Cilt. Mekke: Câmi‘atü Ümmi’l-Kurâ, 1430/2009.
  26. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullâh b. Müslim. Garîbü’l-Kur’ân. thk. Ahmed Sakr. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1398/1978.
  27. İbn Manzûr, Ebü’l-Fadl Muhammed b. Mukerrem b. Alî Cemâlüddîn. Lisânü’l-arab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 1414/1993.
  28. İbn Teymiyye, Ebü’l-Abbâs Takıyyüddîn Ahmed b. Abdilhalîm el-Harrânî. Mukaddime fî usûli’t-tefsîr. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, 1490/1980.
  29. İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekr Muhammed b. el-Kâsım. el-Ezdâd. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrâhîm. Beyrut: Mektebetü’l-Asriyye, 1407/1987.
  30. Kâfiyeci, Muhyiddin Muhammed b. Süleyman. et-Teysîr fî kavâ‘idi ilmi’t-tefsîr. thk. Mustafa Muhammed Hüseyin ez-Zehebî. Kahire: Mektebetü’l-Kudsî, 1419/1998.
  31. Kara, Ömer. “Arap Dilbilimindeki ‘Terâdüf’ Olgusunun ‘Furûk’ Paralelinde Tarihsel Süreci ve Arka Planı -el-Furûku’l-Luğaviyye’ye Giriş (I)-”. Ekev Akademi Dergisi 7/14 (2003), 197-220.
  32. Kara, Ömer. “el-Furûku’l-Luğaviyye’nin Bir Kur’ân İlmi Olma İmkânı Üzerine”. Tarihten Günümüze Kur’an İlimleri ve Tefsir Usûlü. 241-274. İstanbul: İlim Yayma Vakfı Kur’an ve Tefsir Akademisi, 2009.
  33. Kara, Ömer. Kur’ân’ın Anlaşılmasında Yakınanlamlılık ve Nüans-Râgıb el-Isfahânî Örneği-. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 3. Basım, 2022.
  34. Karagöz, Mustafa. “Vücûh ve Nezâirin Terimleşme Süreci: -Nezâir’in ‘Eş anlamlılık’ Olarak Tanımlanması Sorunu-”. Bilimname: Düşünce Platformu 6/14 (2008), 7-33.
  35. Karasakal, Şaban. “Kur’ân’da Rüyâ ve Hulm Yakınanlamlılarının Farkları”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/3 (2010), 163-198.
  36. Kassem, Mohammad Sheıkh. İbn Faris ve Râgıb el-İsfahâni’ye Göre Etimoloji ve Etimolojinin Tefsire Etkisi. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
  37. Kubeysî, Ahmed Ubeyd. Mevsûatü’l-kelimeti ve ehavâtihâ fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. 12 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ma’rife, 1438/2017.
  38. Kutrub, Ebû Alî Muhammed b. el-Müstenîr. el-Ezdâd. nşr. Hennâ Haddâd. Riyad: Dâru’l-Ulûm, 1405/1984. Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Te’vîlâtü’l-Kur’ân (Te’vîlâtü ehli’s-sünne). thk. Mecdî Bâsellûm. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
  39. Mâverdî, Ebü’l-Hasen Alî b. Muhammed b. Habîb el-Basrî. en-Nüket ve’l-uyûn. thk. Seyyîd b. Abdülmaksûd b. Abdürrahîm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1412/1992.
  40. Muhammed Ferac, Naîm Atve. “el-Furûku’l-lugaviyye fî’n-Nüket ve’l-uyûn tefsîri’l-Mâverdî”. Câmiatü’l-Ezher Havliyyetü Külliyyeti’l-Lugati’l-Arabiyye 6/15 (2011), 4267-4462.
  41. Mukâtil, Ebü’l-Hasan Mukâtil b. Süleymân. el-Vucûh ve’n-nezâir fi’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Hâtim Sâlih ed-Dâmin. Dubai: Merkezü Cumuati’l-Mâcid li’s-Sekâfeti ve’t-Turâs, ts.
  42. Mübârek, Muhammed b. Abdülkâdir. Fıkhü’l-luga ve hasâisü’l-Arabiyye: Dirâsât tahlîliyye mukârene li’l-kelimeti’l-Arabiyye ve arad li-menheci’l-Arabiyyeti’l-asîl fi’t-tecdîd ve’t-tevlîd. Dimeşk: Dâru’l-Fikr, 1960.
  43. Müneccid, Muhammed Nûreddin. et-Terâdüf fi’l-Kur’âni’l-Kerîm (beyne’n-nazariyyeti ve’t-tatbîk). Dimeşk: Dâru’l-Fikr, 1417/1997.
  44. Ömer, Ahmed Muhtâr. İlmü’d-dilâle. Kahire: Âlemü’l-Kütüb, 5. Basım, 1998.
  45. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım el-Hüseyn b. Muhammed. el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân. thk. Safvân Adnân ed-Dâvûdî. Dimeşk, Beyrut: Dâru’l-Kalem, ed-Dâru’ş-Şâmiyye, 1412/1991.
  46. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım el-Hüseyn b. Muhammed. Mukaddimetü Câmii’t-tefâsîr mea tefsîri’l-Fâtihati ve metâlii’l-Bakara. thk. Ahmed Hasan Ferhât. Kuveyt: Dâru’d-Da’ve, 1405/1984.
  47. Râgıb el-İsfahânî, Ebü’l-Kâsım el-Hüseyn b. Muhammed. Tefsîru Râgıb el-İsfahânî. 5 Cilt. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1424/2003.
  48. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. el-Mahsûl. nşr. Tâhâ Câbir Feyyâd el-Ulvâni. Müessesetü’r-Risâle, 1418/1997.
  49. Râzî, Ebû Abdillâh (Ebü’l-Fazl) Fahrüddîn Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1421/2000.
  50. Sâlih el-Cârullâh, Abdüsselâm b. “el-Mebâhisü’l-furûk fi’t-tefsîr ve ulûmi’l-Kur’ân”. Mecelletü’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye 8 (1432), 339-428.
  51. Sâmerrâî, Fâdıl Sâlih. Dirâsetü’l-müteşâbihi’l-lafzî min âyi’t-Tenzîl fî kitâbî Milâki’t-te’vîl. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1437/2016.
  52. Sâmerrâî, Fâdıl Sâlih. Lemesâtün beyâniyye fî nüsûsin mine’t-Tenzîl. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 3. Basım, 1439/2018. Sâmerrâî, Fâdıl Sâlih. Min esrâri’l-beyâni’l-Kur’ânî. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1430/2009.
  53. Soykan, Abdullah Enes. Terâdüf ve Furûk Nazariyesi Bağlamında Ebû Hilâl el-Askerî ve el-Furûk fi’l-Luga Adlı Eseri. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
  54. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. el-İtkân fî ulûmi’l-Kur’ân. thk. Saîd el-Mendûb. 2 Cilt. Lübnan: Dâru’l-Fikr, 1416/1996.
  55. Süyûtî, Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân. el-Müzhir fî ulûmi’l-luga ve envâʿihâ. thk. Fuâd Alî Mansûr. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418/1998.
  56. Şâyî’, Muhammed b. Abdurrahman b. Sâlih. el-Furûku’l-lugaviyye ve eseruhâ fî tefsîri’l Kur’âni’l-Kerîm. Riyad: Mektebetü’l-Ubeykân, 1414/1993.
  57. Şevberî, Muhammed b. Halîfe eş-Şeyh Sadeddin el-Merhûmî. “Risâle müfîde fî beyâni mevzû‘i ilmi’t-tefsîr ve ta‘rîfihî ve istimdâdihî ve gâyetih”. thk. Türkî b. Sa‘d b. Füheyd el-Hüveymil. Mecelletü Tibyân li’d-Dirâsâti’l-Kur’ânî 15 (1435), 149-215.
  58. Taberî, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Abdullâh b. Abdilmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1422/2001.
  59. Türkmen, Sabri. Kur’an-ı Kerim’de Anlam İncelikleri (Furûk Bağlamında). İstanbul: Çıra Akademi Yayınları, 2017.
  60. Zehebî, Muhammed Hüseyin. et-Tefsîr ve’l-müfessirûn. 3 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1433/2012.
  61. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî. el-Keşşâf an hakâ‘ikı gavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Basım, 1407/1987.
  62. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedreddin Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh eş-Şâfi‘î. el-Burhân fî ulûmi’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrâhîm. 4 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1376/1957.
  63. Zevâhira, Muhammed Mahmûd Mûsâ. el-Furûku’l-lugaviyye inde’r-Râgıb el-İsfahânî fî kitâbihî el-Müfredât ve eseruhâ fî delâlâti’l-elfâzi’l-Kur’âniyye. Ürdün: el-Câmiatü’l-Ürdüniyye Külliyyetü’d-Dirâsâti’l-Ulyâ, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
  64. Ziyâdî, Hâkim Mâlik. et-Terâdüf fi’l-Luga. Bağdad: Dâru’l-Hürriyye li’t Tıbâ’a, 1400/1980.
  65. Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-irfân fî ulûmi’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Ali Kutub, Yûsuf eş-Şeyh Muhammed. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriyye, 1433/2012.