KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi / 2026 / Cilt: 12 Sayı: 1

Sebte: Bir İlim Limanında 4./10. Asır-6./12. Asrın Ortalarında İlmî Hareketlilik

Sabta (Ceuta): Scholarly Mobility in a Port of Knowledge during the 4th/10th-First Half of 6th/12th Century

Mehmet Emin Demir(SELÇUK ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-9949-7592
Ahmet Turan Yuksel(NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ, İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0009-0008-8818-9325
Sayfa
143–166
Yayın Tarihi
2026-06-30
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışma, bahsi geçen dönem aralığında Sebte’nin konumu vesilesiyle elde ettiği ilmî hareketliliği ve bu hareketliliğin şehir üzerindeki etkisini, biyografik eserlerden elde edilen veriler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Sebte (Ceuta), Kuzey Afrika’nın (Mağrib-i Aksâ) ucunda, Cebelitarık Boğazı’nın güneyinde ve boğaza hâkim stratejik konumuyla tarih boyunca önemli bir kavşak noktası olmuştur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu etkileşim neticesinde Sebteli birçok isim ilim tahsili için Endülüs’e veya Doğu’ya seyahat ederken; Endülüslü birçok âlim de siyasi veya ilmî sebeplerle şehre yerleşerek buradaki entelektüel hayata katkı sağlamıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışma, bahsi geçen dönem aralığında Sebte’nin konumu vesilesiyle elde ettiği ilmî hareketliliği ve bu hareketliliğin şehir üzerindeki etkisini, biyografik eserlerden elde edilen veriler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İslam Tarihi · Endülüs · Sebte

Özet

Sebte (Ceuta), Kuzey Afrika’nın (Mağrib-i Aksâ) ucunda, Cebelitarık Boğazı’nın güneyinde ve boğaza hâkim stratejik konumuyla tarih boyunca önemli bir kavşak noktası olmuştur. Şehir, coğrafi yakınlığı dolayısıyla Endülüs ile Mağrib arasında doğal bir köprü vazifesi görmüştür. Bu konumu sayesinde özellikle Endülüs ile yoğun siyasi, sosyal, kültürel ve iktisadi ilişkiler geliştirmiş; bu durum şehrin çok yönlü kalkınmasına zemin hazırlamıştır. Bu etkileşim neticesinde Sebteli birçok isim ilim tahsili için Endülüs’e veya Doğu’ya seyahat ederken; Endülüslü birçok âlim de siyasi veya ilmî sebeplerle şehre yerleşerek buradaki entelektüel hayata katkı sağlamıştır. Bunun yanında Endülüs’e geçerken Sebte’ye uğrayan âlimlerin burada bir müddet konaklayarak ilim halkaları kurması, şehirdeki ilmî hayatın gelişmesinde etkili olmuştur. Özellikle Ebû Ali es-Sadefî’nin (öl. 514/1120) hadis halkasına halkın gösterdiği teveccüh, şehir halkının ilme olan iştiyakını göstermesi bakımından önemlidir. Bilhassa Murâbıtlar döneminde Endülüs’ten Sebte’ye ilim tahsili için gelenlerin varlığı, şehrin bu dönemde bir cazibe merkezi olarak parladığını kanıtlamaktadır. İlim tahsili için Endülüs’e gidilmesinin yanında Sebte’deki âlimlerin Kurtuba’da ikamet eden Kâdî İbn Rüşd’e (öl. 520/1126) sorular yöneltmeleri ve aralarında bir sonuca varamadıkları sorunların fetvası için ona danışmaları; şehrin Endülüs ile olan ilmî bağına bir başka açıdan örnektir. Bu durum Sebte ile Endülüs arasında sadece rihle ile değil danışma ve fetva istişaresi ile etkileşimin varlığına bir delildir. Bir ticaret şehri olması hasebiyle Doğu İslâm dünyası ile kurulan ticari ilişkiler, “âlim tüccarların” (tüccar-âlim) şehre gelmesine ve ilmî etkileşimin artmasına vesile olmuştur. Bu çağlarda Hac, Doğu’ya gitmek için en önemli motivasyon olsa da sadece ilim yolculuğu (rihle) yapanların sayısı da azımsanamayacak düzeydedir. Gerek Sebte’ye gelenler gerekse de buradan Endülüs, İfrîkıye veya Doğu’ya gidenler; rivayet ve icazet ağları kurmanın yanında, beraberlerinde getirdikleri eserlerle İslâm dünyasındaki “kitap dolaşımına” önemli katkılar sunmuşlardır. Bu bağlamda, Doğu’dan gelen ticaret erbabı âlimlerin rivayet ve kitap taşıması (Nişaburlu Sehl b. Ali’nin Cüveynî ve Kuşeyrî gibi Horasan ulemasından rivayetler nakletmesi ve Kudüslü Ebü’l-Hasan Ali b. Ahmed’in Hatîb el-Bağdâdî’nin (öl. 463/1071) eserlerini ve rivayetlerini aktarması), Sebte gibi liman şehirlerinin ilmî gelişmesinde ticaretin belirleyici rolünü ortaya koymaktadır. Yaşanan bu gelişmelerle Sebte, 4./10. asır ile 6./12. asrın ortaları arasında adeta bir “ilim limanı” hâline gelmiştir. Sebteli meşhur âlim Kâdı İyâz’ın (öl. 544/1149) hocalarından bahsederken sunduğu veriler, özellikle Murâbıtlar döneminde artan bu hareketliliğin literatüre yansıması açısından büyük önem arz etmektedir. Çalışma; Doğu ve Batı İslâm dünyası arasındaki ilmî ve kültürel ilişkilerde ticaretin önemli bir rol oynadığını, Sebte’ye gelen Doğulu tüccar âlimler örneğinde ortaya koymaktadır. Bu çalışma, bahsi geçen dönem aralığında Sebte’nin konumu vesilesiyle elde ettiği ilmî hareketliliği ve bu hareketliliğin şehir üzerindeki etkisini, biyografik eserlerden elde edilen veriler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır.

Abstract

Ceuta (Sabta), located at the tip of North Africa (al-Maghrib al-Aqsa) to the south of the Strait of Gibraltar and commanding a strategic position over the strait, has historically served as a significant crossroads. Due to its geographical proximity, the city acted as a natural bridge between al-Andalus and the Maghreb. Thanks to this position, it developed intense political, social, cultural, and economic relations, particularly with al-Andalus, which laid the groundwork for its multifaceted development. As a result of this interaction, while many scholars from Ceuta traveled to al-Andalus or the East for education, numerous Andalusian scholars settled in the city for political or scholarly reasons, contributing to its intellectual life. Furthermore, the fact that scholars stopping in Ceuta on their way to al-Andalus established study circles during their temporary stays was instrumental in the development of the city’s scholarly life. The public interest shown particularly in the hadith circle of Abu Ali al-Sadafi (d. 514/1120) is significant in demonstrating the enthusiasm of the city's people for knowledge. Notably, the presence of students coming from al-Andalus to Ceuta for education during the Almoravid period proves that the city shone as an attraction center during this era. In addition to traveling to al-Andalus for the pursuit of knowledge, scholars in Ceuta would direct questions to Qadi Ibn Rushd (d. 520/1126) in Cordoba, consulting him for fatwas on issues they could not resolve among themselves; this serves as another example of the city's scholarly ties with al-Andalus. This serves as evidence of an interaction between Ceuta and al-Andalus based not only on rihla (travel for knowledge) but also on consultation and the seeking of fatwas. As a commercial city, commercial relations established with the Eastern Islamic world facilitated the arrival of “scholar-merchants” (merchant-scholars), thereby fostering intellectual interactions. Although the Hajj was the primary motivation for traveling to the East during these centuries, a significant number of individuals undertook journeys solely for the pursuit of knowledge (rihla). Both those coming to Ceuta and those traveling from there to al-Andalus, Ifriqiya, or the East not only established networks of narration (riwayah) and authorization (ijazah) but also made vital contributions to the “circulation of books” in the Islamic world through the works they brought with them. In this context, the fact that merchant scholars coming from the East transported narrations and books—such as Sahl b. Ali of Nishapur transmitting narrations from Khurasan scholars like al-Juwayni and al-Qushayri, and Abu’l-Hasan Ali b. Ahmed of Jerusalem transmitting the works and narrations of Khatib al-Baghdadi (d. 463/1071) —demonstrates the decisive role of trade in the scholarly development of port cities like Ceuta. Through these developments, Ceuta became a veritable “port of knowledge” between the 4th/10th century and the mid-6th/12th century. The data provided by the famous scholar of Ceuta, Qadi Iyad (d. 544/1149), when mentioning his teachers, is of great importance in reflecting this increased mobility in the literature, especially during the Almoravid period. Consequently, the study reveals that trade played a significant role in the scholarly and cultural relations between the Eastern and Western Islamic worlds, as exemplified by the Eastern merchant-scholars who came to Ceuta. This study aims to examine the scholarly mobility Ceuta achieved due to its location during the aforementioned period and the impact of this mobility on the city, in light of data obtained from biographical works.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Demir, M. E., Yuksel, A. T. (2026). Sebte: Bir İlim Limanında 4./10. Asır-6./12. Asrın Ortalarında İlmî Hareketlilik. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 1, 143–166. https://doi.org/10.32955/neu.istem.2026.12.1.06

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (48)

  1. Abbâs, İhsan. el-Arab fî Sıkılliyye. Beyrut: Dârü’s-Sekâfe, 1975.
  2. Abdülhalim, Cum’a Fethî. Rivâyâtü’l-Câmii’s-Sahîh ve nüsehahû dirâsetün nazariyyetün tatbikiyyetün. 2 Cilt. Feyyum: Dârü’l-Felâh, 1424/2013.
  3. Adıgüzel, Adnan. “Bergavâta: Mağrib’te Heterodoks Bir Berberî Fırkası”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2010), 1-21.
  4. Akyürek, Yakup. “Endülüs’te Rihle Kültürü: İbn Beşküvâl’in es-Sıla’sında İlim ve Seyahatin İzleri”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 64/1 (Ağustos 2025), 106-122. https://doi.org/10.29288/ilted.1639352
  5. Altıkulaç, Tayyar. “Ebû Ali es-Sadefî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/93. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
  6. Apaydın, H. Yunus. “İbn Ebû Zeyd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/451-453. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
  7. Arıkan, Adem. “Ebû Ubeyd el-Bekrî’ye Göre Bergavâta”. Milel ve Nihal 8/2 (2011), 105-113.
  8. Bekrî, Ebû Ubeyd Abdullah b. Abdülaziz b. Muhammed el-Endelüsî. el-Mesâlik ve’l-Memâlik. thk. A.P. Van Leeuwen - A. Ferre. 2 Cilt. Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1992.
  9. Bilican, Mustafa Hilmi. “Rihle Faaliyetlerinin Kayrevan’da Kıraat İlminin Gelişimine Etkileri”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 11/2 (Temmuz 2025), 795-817. https://doi.org/10.69576/ihya.1641322
  10. Dâvûdî, Şemsüddin Muhammed b. Ali. Tabakâtü’l-Müfessirîn. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
  11. Ebû Abdullah b. Asker, Ebû Bekir b. Hamîs. A’lâmü Mâleka. thk. Abdullah el-Murâbıt et-Tergî. Beyrut - Rabat: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî - Dârü’l-Emân, 1420/1999.
  12. Ebû Abdülbârî Rızâ, Bû Şâme el-Cezâirî. “Temhîd”. el-Îmâ ilâ etrâfi ehâdîsi kitâbi’l-muvatta’. Riyad: Mektebetü’l-Meârif, 1424/2003.
  13. Ebü’l-Asbağ el-Ceyyânî, İsa b. Sehl b. Abdullah el-Esedî. Dîvânü’l-ahkâmi’l-kübrâ ev el-i’lâm binevâzili’l-ahkâm ve katrün min siyeri’l-hükkâm. thk. Yahya Murâd. Kahire: Dârü’l-Hadîs, 1428/2007.
  14. Ensârî, Muhammed b. Kâsım es-Sebtî. İhtisârü’l-ahbâr ammâ kâne bisuğri Sebte min seniyyi’l-âsâr. thk. Abdülvehhâb b. Mansûr. Rabât: y.y., 2. Basım, 1303/1983.
  15. Gozalbes Cravioto, Carlos. El urbanismo religioso y cultural de Ceuta en la Edad Media. Ceuta: Instituto de Estudios Ceutíes, 1995.
  16. Hattâbî, Muhammed el-Arabî el-. “Sebte: ricâlühâ ve mekânetühâ ve sılâtühe’l-ilmiyye bimuhtelifi’l-havâdiri’l-İslâmiyye”. el-Menâhil 22 (1402/1982), 9-81.
  17. Humeydî, Muhammed b. Fütûh. Cezvetü’l-muktebis fî zikri vülâti’l-Endelüs. Kahire: Dârü’l-Mısriyye li’t-te’lîf ve’n-neşr, 1966.
  18. İbn Beşkuvâl, Ebü’l-Kâsım Halef b. Abdülmelik. es-Sıla fî târîhi eimmeti’l-Endelüs. thk. es-Seyyid İzzet el-Attâr el-Hüseynî. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 2. Basım, 1374/1955.
  19. İbn Ferhûn, İbrahim b. Ali b. Muhammed. Dîbâcü’l-mezheb fî ma’rifeti a’yâni ulemâi’l-mezheb. thk. Muhammed el-Ahmedî Ebü’n-Nûr. 2 Cilt. Kahire: Dârü’t-Türâs, ts.
  20. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Abdurrahman b. Muhammed b. Muhammed. Dîvânü’l-mübtede’ ve’l-haber fî târîhî’l-Arab ve’l-Berber ve min âsarihim min zevî’ş-şeʾni’l-ekber. thk. Halil Şehâde. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. Basım, 1408/1998.
  21. İbn Hayr el-İşbîlî, Ebû Bekr Muhammed. Fehresetü İbn Hayr el-İşbîlî. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf - Mahmûd Beşşâr Avvâd. Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2009.
  22. İbn Nukta, Ebû Bekir Muhammed b. Abdülganî el-Bağdâdî. Tekmiletü’l-ikmâl. thk. Abdülkayyûm Abdürabbinnebî, Muhammed Sâlih Abdülazîz el-Murâd. 6 Cilt. Mekke: Câmiatü Ümmi’l-Kurâ, 1408/1987.
  23. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî. Mesâilü Ebi’l-Velîd İbn Rüşd. thk. Muhammed el-Habîb et-Tickânî. 2 Cilt. Beyrut - Mağrib: Dârü’l-Cîl - Dârü’l-Âfâki’l-Cedîde, 1414/1994.
  24. İbn Tâvît, Muhammed. Târîhu Sebte. Mağrib: Dârü’s-Sekâfe, 1402/1982.
  25. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddin Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Yusuf. Gâyetü’n-nihâye fî tabakâti’l-kurrâ. thk. Cemâlüddîn Muhammed Şeref - Mecdî Fethî es-Seyyid. 3 Cilt. Tanta: Dârü’s-Sahâbe Li’t-Türâs, 1429/2009.
  26. İbnü’l-Ebbâr, Muhammed b. Abdullah b. Ebû Bekir el-Kuzââi. et-Tekmile li Kitâbi’s-Sıle. thk. Abdüsselâm el-Herrâs. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1415/1995.
  27. İbnü’l-Ebbâr, Muhammed b. Abdullah b. Ebû Bekir el-Kuzâî el-Belensî. el-Mu’cem fî ashâbi’l-kâdî İmâm Ebî Ali es-Sadefî. Kahire: Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 1420/2000.
  28. İbnü’l-Esîr, İzzüddin Ebü’l-Hasen Ali Ebü’l-Kerim Muhammed b. Muhammed el-Cezerî. el-Lübâb fî tehzîbi’l-ensâb. Beyrut: Dâru Sâdır, 1400/1980.
  29. İbnü’l-Faradî, Abdullah b. Muhammed b. Yusuf b. Nasr el-Ezdî. Târîhu ulemâi’l-Endelüs. 2 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hancî, 1408/1988.
  30. İbnü’l-Kayserânî, Ebü’l-Fadl Muhammed b. Tâhir. el-Mü’telif ve’l-muhtelif el-ma’rûf el-ensâbü’l-müttefika fi’l-hatti’l-mütemâsile fi’n-nakti ve’d-dabti. thk. Kemâl Yusuf el-Hût. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1411/1991.
  31. İbnü’n-Neccâr el-Bağdâdî, Muhibbüddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Mahmûd. Zeylü târîhu Bağdâd. thk. Mustafa Abdülkadîr Atâ. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
  32. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fadl İyâz b. Musa b. İyâz el-Yahsûbî es-Sebtî. el-Gunye Fihristü şuyûhi’l-Kâdî İyâz. thk. Mâhir Züheyr Cerrâr. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1402/1982.
  33. Kâdî İyâz, Ebü’l-Fadl İyâz b. Musa b. İyâz el-Yahsûbî es-Sebtî. Tertîbü’l-medârik ve takrîbü’l-mesâlik. thk. İbn Tâvît et-Tancî vd. 8 Cilt. Muhammediye: Matbaatü Fudâle, 1965-1983.
  34. Kıftî, Cemâlüddîn Ebü’l-Hasen Ali b. Yusuf b. İbrahim eş-Şeybânî. İhbârü’l-ulemâ biahbâri’l-hukemâ. thk. İbrahim Şemsüddin. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1426/2005.
  35. Kılınç, Mustafa Enes Kaan. “Reconquista’nın Endülüs İlim Hayatına, Alimlere ve İlmî Seyahatlere Etkisi”. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi 7/2 (Aralık 2024), 571-594. https://doi.org/10.48120/oad.1508653
  36. Martínez Enamorado, Virgilio. “Las Madrasas de Ceuta en el contexto del Islam occidental”. II Jornadas de Historia de Ceuta. Ceuta en el Medievo: la ciudad en el universo árabe. 39-58. Ceuta: Instıtuto de Estudios Ceutíes, 2002.
  37. Merrâkûşî, Ebû Abdullah Muhammed b. Muhammed b. Abdülmelik el-Evsî. ez-Zeyl ve’t-tekmile li kitabey el-mevsûl ve’s-sıle. thk. İhsan Abbâs vd. 5 Cilt. Tunus: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2012.
  38. Muhyiddîn el-Merrakûşî, Abdülvâhid b. Ali et-Temîmî. el-Mu‘cib fî telhîsi ahbâri’l-Mağrib min ledün fethi’l-Endelüs ilâ âhiri asri’l-Muvahhidîn. thk. Salâhuddîn el-Herâvî. Beyrut: el-Mektebetü’l-Saydâ, 1426.
  39. Sâlihî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Abdülhâdî ed-Dımeşkî. Tabakâtü ulemâi’l-hadîs. thk. Ekrem el-Beyyûş - İbrahim ez-Zeybek. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1417/1996.
  40. Sem’ânî, Ebû Sa’d Abdülkerîm b. Muhammed b. Mansûr et-Temîmî. el-Ensâb. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr - Dârü’l-Cinân, 1408/1998.
  41. Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahman b. Ebû Bekir. Buğyetü’l-vuât fî tabakâti’l-lugaviyyîn ve’n-nühât. thk. Muhammed Ebü’l-Fadl İbrahim. 2 Cilt. Saydâ: Mektebetü’l-Asriyye, ts.
  42. Veranlı, Hasen. Şuyûhü’l-ilm ve kütübi’d-ders fî Sebte. Tıtvân: Menşûrâtü Cem’iyyetü’l-Ba’si’l-İslâmî, 1404/1984.
  43. Veranlı, Hasen. “Şuyûhü’l-ilm ve kütübi’d-ders fî Sebte min hilâli Bernâneci’l-Kâsım et-Tücîbî”. Menâhil 22 (1402/1982), 564-633.
  44. Yâkût el-Hamevî, Ebû Abdullâh Şihâbuddîn Yâkût b. Abdullâh er-Rûmî. Mu’cemü’l-Buldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 2. Basım, 1995.
  45. Yazıcı, Hüseyin. “İbnü’t-Tarâve”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/229. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
  46. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân b. Kâymâz. el-İber fî târîhi men gaber ve züyûluhû. thk. Ebû Hâcer Muhammed es-Saîd b. Besyûnî Zağlûl. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
  47. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân b. Kâymâz. el-Müstemleh min kitâbi’t-tekmile. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1429/2008.
  48. Zehebî, Şemsüddîn Ebû Abdullâh Muhammed b. Ahmed b. Osmân b. Kâymâz. Târîhu’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşâhîri ve’l-A’lâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmurî. 52 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-Arabi, 2. Baskı., 1413/1993.