KaydedilenlerDerginizi ekleyin

Dergiler / Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi / 2026 / Cilt: 11 Sayı: 1

TARİHTE HAZARLAR, SARKEL (SARIG EL) KALESİ VE ŞEHRİ ÜZERİNE

THE HAZARS IN HISTORY, ON THE CASTLE AND CITY OF SARKEL (SARIG EL)

Saadettin Yağmur Gömeç(ANKARA ÜNİVERSİTESİ, DİL VE TARİH COĞRAFYA FAKÜLTESİ, TARİH BÖLÜMÜ)
Özge Yahşi Ergen
Sayfa
—
Yayın Tarihi
2026-05-11
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

İşte biz burada Türklere ait bir ordu-şehir durumundaki Sarkel hakkında bazı izahlarda bulunmaya çalışacağız

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Çin’den Orta Avrupa’ya kadar Türklere ait çeşitli yerleşim alanları söz konusudur.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bunlara Baykal, Yenisey ve Mogolistan’daki İvolga, İlmova, Tamır-Koşo, Mangaşın Küre vb. şehirler ile eski Türk kışlık merkezi konumundaki Kansu, Shan-si, Ordos, Shen-si gibi bölgelerdeki iskân noktalarıyla, Türkistan, Kafkasya, Kazakistan, doğu ve Orta Avrupa’daki şehir kalıntılarını söyleyebiliriz.
💡
Sonuç & Katkı:İşte biz burada Türklere ait bir ordu-şehir durumundaki Sarkel hakkında bazı izahlarda bulunmaya çalışacağız
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Hazar Tarihi · Hazar Kültürü · Sarkel Şehri

Özet

Çin’den Orta Avrupa’ya kadar Türklere ait çeşitli yerleşim alanları söz konusudur. Bunlara Baykal, Yenisey ve Mogolistan’daki İvolga, İlmova, Tamır-Koşo, Mangaşın Küre vb. şehirler ile eski Türk kışlık merkezi konumundaki Kansu, Shan-si, Ordos, Shen-si gibi bölgelerdeki iskân noktalarıyla, Türkistan, Kafkasya, Kazakistan, doğu ve Orta Avrupa’daki şehir kalıntılarını söyleyebiliriz. Bununla birlikte Türk hükümdarları yeni bir ülke ele geçirdiklerinde, idareleri altındaki Türkleri yeni yerlere yerleştirerek, iskâna açıyorlardı. Bunun için umumiyetle “konmak”, “konturmak” veya “yerlemek” terimlerini kullanıyorlardı. Özellikle ırmak boylarına yerleşen Türklere ait evlerin ebatları, ailenin durumuna göre değişiyordu. Dolayısıyla Hunlar çağından beri Türk coğrafyasının her tarafında yerleşim bölgelerinin izlerine rastlanılması, uygulanan iskân politikalarının bir sonucuydu. Bu arada Hazar Türklerinden kalma İdil, Don, Karadeniz ve Kafkas coğrafyasında, birçok şehir kalıntısı günümüze kadar geldi. Hazarlar bu coğrafyada ilk modern devlet yapılanmasını gerçekleştirdiler. Ayrıca sosyo-kültürel açıdan da çevredeki halklara tesir ettiler. İşte biz burada Türklere ait bir ordu-şehir durumundaki Sarkel hakkında bazı izahlarda bulunmaya çalışacağız

Abstract

There are various Turkish settlements stretching from China to Central Europe. These include cities like Baykal, Yenisey, İvolga, İlmova, Tamır-Koşo, Mangaşın Küre in Mongolia, as well as settlement sites in regions like Kansu, Shan-si, Ordos, Shen-si, which served as ancient Turkish winter capitals, and ruins of cities in Turkestan, Caucasus, Kazakhstan, Eastern and Central Europe. However, when Turkish rulers conquered new territories, they resettled Turks under their rule in new areas, opening them for settlement. For this purpose, they generally used terms like “settle,” “resettle,” or “relocate.” Particularly, the size of homes built by Turks settling along riverbanks varied depending on the family’s circumstances. Consequently, presence of traces of settlement areas throughout Turkish geography since Huns’ era was because of implemented resettlement policies. Meanwhile, numerous ruins of cities dating back to Khazars survived until present day in the regions of Volga, Don, Black Sea, and Caucasus. The Khazars established the first modern state in this region. They also exerted a significant socio-cultural influence on surrounding peoples. Here, we will attempt to provide some insights into Sarkel, Turkish a military city.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Gömeç, S. Y., Ergen, Ö. Y. (2026). TARİHTE HAZARLAR, SARKEL (SARIG EL) KALESİ VE ŞEHRİ ÜZERİNE. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 11 Sayı: 1. https://doi.org/10.56252/turktarars.1837621

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (99)

  1. Abulgoziy. Şacarayi Türk. Muharrir A. Öktam. Toşkent: Çolpan Neşriyatı, 1992. Agacanov, S. G. Oğuzlar. Çeviren Ekber Necef-Ahmet Annaberdiyev. 2. Baskı, İstanbul: Selenge Yayınları, 2003. Aleksandrovich, B. B. – Vladimirovich, I. N. – Alekseevich, M. D. - Zoriktoevich, N. B., “Arheologo-Etnografiçeskiy Kommentariy K Istorii Goroda Ulan-Ude”, Ulan-Ude-350 Let: Istorii, Prostranstvo, Obşestvo. (Irkutsk 2016), 5-8. Androshchuk, Fedir. Vikings in the East. Uppsala: Uppsala Universitet, 2013. Arat, Reşit Rahmeti, “Balık”. İçinde Türk Ansiklopedisi, Cilt 5, Ankara: MEB Yayınları, 1952: 275.
  2. Arseven, Celal. Esad Türk Sanat Tarihi 1-2. İstanbul: MEB Basımevi, (tarihsiz).
  3. Artamanov, M. İ. Hazar Tarihi. Çeviren Ahsen Batur. İstanbul: Selenge, 2004.
  4. Artamonov, M. İ., “Hazarskaya Krepost Sarkel”. Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae, VII/I, (1956), 321-341.
  5. Artamonova, O. A. - Pletneva, S. A., “Stratigrafiçeskie İssledovaniya Sarkela-Beloy Veji”. Materialı po Arheologii, İstorii Etnografii Tavrii. VI, (1997): 539-624.
  6. Atasanov, Georgi. The Founding Fathers of Bulgaria (619–721). Sofiya: Izdatelstvo Iztok-Zapad, 2015.
  7. Bailly, Auguste. Bizans Tarihi I. Çeviren Haluk Şaman, İstanbul: Tercüman (tarihsiz).
  8. Bala, Mirza, “Karaçay ve Balkarlar”. İçinde İslam Ansiklopedisi, Cilt 6, (1977): 217-221.
  9. Barbaro, Josaphat. Anadolu’ya ve İran’a Seyahat. Çeviren Tufan Gündüz. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2005.
  10. Baştav, Şerif, “Hazar Kağanlığı Tarihi”. Tarihte Türk Devletleri I. Ankara: Ankara Üniversitesi Rektörlüğü Yayınları, (1987): 139-182.
  11. Belazurî. Fütûhu’l-Büldan. Çeviren Mustafa Fayda. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1987.
  12. Bgajnokov, B. H., “Kası i Strana Kasov na Severnom Kavkaze”. Arheologiya i Etnologiya Severnogo Kavkaza. 3, (2014):7-17
  13. Brutzkus, J., “The Khazar Origin of Ancient Kiev”, Slavonic and East European Review, 3/1, (1944): 108-124.
  14. Bubenok, O. B., “Pervıye Upominaniya o Kasogah v Drevnerusskih Letopisyah i Stepen ih Dostovernosti”, Arheologiya i Etnologiya Severnego Kavgaza, 3, (2014): 26-29.
  15. Bury, J. B. A History of Later Roman Empire from Arcadius to Irene. London: Macmillan, 1889.
  16. Chaliand, Gerard. Göçebe İmparatorluklar. Çeviren Engin Sunar. İstanbul: Doğan Kitap, 2001.
  17. Chavannes, Edouard. Documents sur les Tou-Kiue [Turcs] Occidentaux, Petersburg: İmprimerie de L'académie Impériale, 1903.
  18. Cheynet, Jean Claude. Bizans Tarihi. Çeviren İsmail Yerguz. Ankara: Dost Kitap, 2008.
  19. Czegledy, K. “Khazar Raids in Transcaucasia in 762-764 A. D”, Acta Orientalia, XI, (1960): 75-88.
  20. Çoğ, Mehmet, “Emeviler ve Abbasiler Dönemi Hazar-Arap İlişkileri”, Türkoloji Araştırmaları, 2/2, (2007): 150-160.
  21. Dadan, Ali. Taberi Tarihindeki Türklerle İlgili Rivayetlerin Tespiti ve Değerlendirilmesi. Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2006.
  22. Dakuki, Hüseyin Ali, “Emevi Hilafeti Devrinde Hazar Tehlikesi”. Çeviren M. Faruk Toprak. Türk Kültürü Araştırmaları, 25/1, (1988): 95-104.
  23. De Guignes, J. M. Hunların, Türklerin, Moğolların ve Daha Sair Tatarların Tarih-î Umumisi II. İstanbul: Tanin Matbaası, 1924. Ebilgazi. Türik Şeciresi, Avdargan B. Ebilkasımov. Almatı: 1992.
  24. Ebu’l-gazi Bahadır Han. Türklerin Soy Kütüğü (Şecere-i Terakime). Hazırlayan Muharrem Ergin, İstanbul: Türcüman 1001 Eser, (tarihsiz).
  25. Ekmekçi, Zahide. Konstantine Porphyrogenitus’un De Administrando Imperio Adlı Eserinin Çevirisi ve Yorumlanması. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2016.
  26. Esin, Emel. İslamiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslama Giriş, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1978.
  27. Feher, Geza, “Türko-Bulgar, Macar ve Bunlara Akraba Olan Milletlerin Kültürü”, II. Türk Tarih Kongresi Tebliğleri. İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1943: 290-320.
  28. Fischer, Anton Karl. Die Hunnen im Schweizerischen Eifischthale. Zürich: Zürich O. Füssli, 1896.
  29. Flerov, V. S., “Provoberejnoe Tsimlyanskoe Goroditşe v Svete Raskopok v 1987-1988, 1990 gg”. Materialı po Arheologii, İstorii Etnografii Tavrii IV. (1995): 441-501.
  30. Flyorov, V. S., “Semikarakorskaya Krepost: Yujnaya Stena Tsitadeli i eyo Osobennosti”, Divnogorskiy Sbornik. 6, (2016): 312-331.
  31. Frazer, J. G., “The Killing of the Khazar Kings”. Folklore. 28/4, (1917): 382-407.
  32. Golden, Peter B. Khazar Studies. An Historico-Philological İnquiry into the Origins of the Khazars, Budapest: Akademiai Kiado, 1980.
  33. Golden, Peter B., Hazar Çalışmaları. Çeviren Ahsen Batur, İstanbul: Selenge Yayınları, 2006.
  34. Golubev, A. M., “Hrolonogiya Saltovskih Pamyatnikov Verhnego Podontsovya v Kontekste Vengerskoy Problematiki”. III Mejdunarodnıy Madyarskiy Simpozium. red. A. Tyurk-A. S. Zelenkov. (2018):367-400.
  35. Gömeç, Saadettin Yağmur. “Eski Türklerde Barınak ve Şehir Hayatına Dair İzler”. Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 122/240, (2019): 11-24.
  36. Gömeç, Saadettin Yağmur. “Kök Türkçe Yazıtların Kasarları”. Türk Dünyası Tarih Dergisi, 7/84, (1993): 24-26.
  37. Gömeç, Saadettin Yağmur. “Türk Tamgaları Üzerine Bir Deneme”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13/2, (2024): 678-699.
  38. Gömeç, Saadettin Yağmur. “Türk Tarihinde Hazarlar”. Türk Tarihinden İzler. II, (2025): 219-237.
  39. Gömeç, Saadettin Yağmur. Şamanizm ve Eski Türk Dini. 5. Baskı, Ankara: Berikan Yayınları, 2020.
  40. Gömeç, Saadettin Yağmur. Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Tarihi. 4. Baskı, Ankara: Berikan Yayınları, 2011.
  41. Gömeç, Saadettin Yağmur. Türk Kültürünün Ana Hatları. 6. Baskı, Ankara: Berikan Yayınları, 2024.
  42. Gömeç, Saadettin Yağmur. Türk Destanlarına Giriş. 4. Baskı, Ankara: Berikan Yayınları, 2021.
  43. Gregory Abu’l-Farac. Abu’l-Farac Tarihi I. Çeviren Ömer Rıza Doğrul, 2. Baskı, Ankara: TTK Yayınları, 1987.
  44. Grousset, Rene. Bozkır İmparatorluğu. Çeviren Reşat Uzmen. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1980.
  45. Gumilev, L. N. Hunlar. Çeviren Ahsen Batur. 3. Baskı, İstanbul: Selenge Yayınları, 2003.
  46. Hamilton, J. R. Les Ouighours. Paris: Presses Universitaires de France, 1955.
  47. Harlamova, A. O., “Kıstıyanı Virobi Donetskogo Gorodişça”. Arheologiya. 3, (2016): 106-111.
  48. Henning, W. B., “A Farewell to the Khagan of the Aq-Aqatärān”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 14/3, (1952): 501-522.
  49. Howorth, Henry H., “On the Westerly Drifting of Nomades, from the Fifth to the Nineteenth Century, Part IV. Circassians and White Khazars”. The Journal of the Ethnological Society of London. (1870): 226-242.
  50. Howorth, Henry H., “The Westerly Drifting of Nomades from Fifth to the Nineteenth Century, Part VII. The Thukiue or Turks Proper, and the Hoeitche or Uzes”. The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. 1, (1872): 205-227.
  51. İbn Fazlan. İbn Fazlan Seyahatnamesi Tercümesi. Çeviren Ramazan Şeşen. İstanbul: Bedir Yayınları, 1975.
  52. İbn Havkal. 10. Asırda İslam Coğrafyası. Çeviren Ramazan Şeşen, İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2014.
  53. İmperatorskaya Arheologiçeskaya Komissiya. Editör A. Musin-M. Medvedeva. 2/2, (2019), 1011-1013. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. 2. Baskı, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1983.
  54. Kainov, S. Yu., “Detal Şlema iz Raskopok Sarkela-Beloy Veji”, Arheologiçeskie Vesti. 22, (2016):130-143.
  55. Kaplan, F. I., “The Decline of the Khazars and the Rise of the Varangians”. American Slavic and East European Review. 13/1, (1954): 1-10.
  56. Kaşgarlı Mahmud. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. C. I, Çeviren Besim Atalay. Ankara: TDK Yayınları, 1986.
  57. Klyaştornıy, S. G. - Sultanov, T. İ. Türkün Üçbin Yılı. Çeviren Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2003.
  58. Klyaştornıy, S. G., “The Tes Inscription of the Uighur Bögü Qaghan”. Acta Orientalia. 39/1, (1985): 137-156.
  59. Kmosko, Michael, “Araplar ve Hazarlar”. Çeviren Cemal Köprülü. Türkiyat Mecmuası. 3, (1935): 133-156.
  60. Knauer, E. R., “A Man’s Caftan and Leggings from the North Caucasus of the Eighth to Tenth Century: A Genealogical Study”. Metropolitan Museum Journal. 36, (2001): 125-154.
  61. Koestler, Arthur. Onüçüncü Kabile. Çeviren Belkıs Çorakçı. 4. Baskı, İstanbul: Say Kitap, 1984.
  62. Kurat, Akdes Nimet. IV.-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri. Ankara: TTK Basımevi, 1972.
  63. Kuzgun, Şaban. Hazar ve Karay Türkleri. Ankara: Se-Da Yayınları, 1985.
  64. Küçük Abdurrahman- Tümer, Günay – Küçük, M. Alpaslan. Dinler Tarihi. 6. Baskı, Ankara: Berikan Yayınevi, 2015. Maenchen-Helfen, O., “Akatir”. Central Asiatic Journal. 11/4, (1966): 275-286.
  65. Mamaev, M., “Znaki na Keramike Urtsekskogo Grodişa”. Materialı po Arheologii Dagestana, III, (1973): 88-99.
  66. Mangaltepe, İsmail., “Avar Tarihinin En Önemli Savaşı: 626 İstanbul Muhasarası”, Karadeniz Araştırmaları. 10, (2006): 1-24. Margoliouth, D. S., “The Russian Seizure of Bardha’ah in 943 A.D”. Bulletin of the School of Oriental Studies. 1/2, (1918): 82-95.
  67. Martin, Janet. “Trade on the Volga the Commercial Relations of Bulgar with Central Asia and Iran in the 11th-12th Centuries”. International Journal of Turkish Studies. 1/2, (1980): 85-98.
  68. Mau-tsai, Liu. Die Chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-Türken (T’u-Küe) II, Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1958.
  69. Mesudi. Murûc ez-Zeheb. Çeviren Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2004.
  70. Minorsky, V., “A New Book on the Khazars”. Oriens. 11/1-2, (1958): 122-145.
  71. Mirhand. Tarih-i Ravzatü’s-Safa I. Çeviren Mürsel Öztürk. Ankara: TTK Yayınları, 2019.
  72. Mirza Ulugbek. Tört Ulus Tarihi. Tercüman Borabay Ahmedov-Naim Norkulov-M. Hasaniy. Taşkent: Çolpan Neşriyatı, 1994. Ögel, Bahaeddin. İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi. 2. Baskı, Ankara: TTK Yayınları, 1984.
  73. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. 3. Baskı, İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1988.
  74. Özcan, Altay Tayfun. Hazar Kağanlığı ve Etrafındaki Dünya. İstanbul: Kronik Kitap, 2019.
  75. Peter B. Golden, Türk Halkları Tarihine Giriş. Çeviren Osman Karatay. Ankara: Ötüken Neşriyat, 2002.
  76. Pletneva, S. A., Oçerki Hazarskoy Arheologii. (Moskva, 1999): 1-238.
  77. Prokopius. Bizans’ın Gizli Tarihi. Çeviren Orhan Duru, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2001.
  78. Rasonyi, Laszlo. Tarihte Türklük. 2. Baskı, Ankara: Türk Kültürü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1988.
  79. Romancuk, A., “Chersonesos in Früh-und Mittelbyzantinischer Zeit”. Talanta. 22-23, (2000-2001): 131-147.
  80. Romashov, S. A., “The Pechenegs in the 9-10th Centuries”. Rocznik Orientalistyczny. LII/1, (1999): 23-24.
  81. Runciman, S., “Orta Çağların Başlarında Avrupa ve Türkler”. Belleten. 7/25-27, (1943): 45-58; Sazak, Gözde. Türk Sembolleri. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 2014.
  82. Schechter, S., “An Unknown Khazar Document”. The Jewish Quarterly Review. New Series, 3/2, (1912):181-219. Suleymanov, Seyyar. Kırım Karayları. Bursa: Uludağ Üniversitesi Yayınları, 2013.
  83. Şehabeddin-i Mercani. Müstefadü’l-Ahbar fi Ahval-i Kazan ve Bulgar. Türkiye Türkçesine Aktaran Mustafa Kalkan, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2008.
  84. Şeşen, Ramazan. İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1985.
  85. Şişman, Simon. “İstanbul Karayları”. İstanbul Enstitüsü Dergisi. 3, (1957), 98
  86. Ştavelev, S. P., “Novıe Soobrajeniya o Slavyanskoy Dani Hazarii”. Divnogorskiy Sbornik. 6, (2016): 159-169.
  87. Thierry, M. A., Histoire d’Attila et de ses Successeurs. Tome Second, Paris: Didier et Libraires-Éditeurs Quai des Augustins, 1856.
  88. Togan, Zeki Velidi, “Hazarlar”. İçinde İslam Ansiklopedisi. 5/1, (1988): 397-408.
  89. Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. 3. Baskı, İstanbul: Enderun Kitap, 1981.
  90. Tsırempilova, I. S., “Obektı Kulturnogo Naslediya Реspublika Buryatiya Sovremennoy Regionalnoy Gumanitaristike”. Vlast. 8, (2018), 141-145.
  91. Tsukerman, T., “Vengrı v Strane Levedii: Novaya Derjeva na Granitsah Vizantii i Hazari ok. 836-889 g.”. Materiali po Arheologii, İstorii i Etnografii Tavrii. VI, (1997), 663;
  92. Turtledove, Harry. The Chronicle of Theophanes. Pennsylvania: University of Pennsylvania Press, 1982.
  93. Türkdoğan, Orhan, “Türk Toplumunda Karaman ve Hazar Türkleri”. Türk Dünyası Tarih Dergisi. 276, (2009), 17. Vardapet Ğevond’un Ermeni Tarihi. Çeviren İlhan Aslan. İstanbul: Post Yayınları, 2023.
  94. Vasiliev, A. A. Bizans İmparatorluğu Tarihi I. Çeviren Arif Müfid Mansel. Ankara: Maarif Matbaası, 1943.
  95. Vinnikov, A. Z., “Osnovnıe İtogi i Znaçenie İslodovanniy Sovetskogo-Bolgaro-Vengerskoy Ekpeditsii na Mayatskom Arheologiçeskom Komplekse Pamyatnikov”. Divnogorskiy Sbornik. 6, (2016), 20;
  96. Voloşçenko, A. P.- Pivnev, P. P., “Osobennosti i Rezultatı İspolzovaniya Parametriçeskogo Profilografa v Podvodnoy Arheologii”, Nauçnoe Priborostroenie, 34/3, (2024), 29.
  97. Yevgenevna, S. T., S. A. Plenöva i Problemı Arheologii Hazarskogo Kaganata v Oteçestvennoy Nauke Vtoroy Polovinı XX Veka (Saltovo-Mayantskaya Kultura). (PhD, Universitetskaya Ploshchad, 2015), 23-26.
  98. Zajaczkowski, Ananiasz. “Khazarian Culture and its Inheritors”. Acta Orientalia. 22, (1961): 299-307.
  99. Zimonyi, István, “The Historical Role of the Golden Horde in the Silk Road and in Eastern Europe”. Tyurkologiçeskiye Issledovaniya. 1/2, (2018): 51-57.