19. Yüzyılda Kıbrıs’ta Arkeoloji, Emperyal Rekabet ve Osmanlı Diplomasisi: Luigi Palma di Cesnola Örneği

Özet

Bu çalışma, 19. yüzyılın ikinci yarısında Kıbrıs’taki arkeolojik faaliyetleri Luigi Palma di Cesnola örneği üzerinden Osmanlı Devleti’nin egemenlik, hukuk ve diplomasi refleksleri bağlamında incelemektedir. Literatürde sıklıkla “eser kaçırma” vakası olarak ele alınan olgu, arşiv belgeleri ışığında kültürel egemenliğe yönelik sistematik bir ihlal olarak yeniden değerlendirilmiştir. Bruce G. Trigger’ın “emperyal arkeoloji” kavramını kullanan bu makale, arkeolojinin diplomatik ayrıcalıklar ve uluslararası müze rekabetiyle iç içe geçmiş bir güç alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Kıbrıs, Osmanlı’nın hukuki düzenlemeler ve diplomasi yoluyla egemenliğini korumaya çalıştığı bir temas alanıdır. Bu süreçte yalnızca merkezî bürokrasi değil, Baf vakasında görüldüğü üzere yerel taşra meclisleri de yabancı konsoloslara karşı kültürel mülkiyet haklarını savunarak önemli bir hukuki direnç göstermiştir. Çalışma, Osmanlı’nın arkeolojiye yaklaşımını “ilgisizlik” ile açıklayan indirgemeci yorumlara karşı çıkar; devletin müdahil bir aktör olduğunu ve egemenliğini çoğunlukla “istisna” ve “emsal teşkil etmeme” doktrinleri üzerinden savunduğunu ileri sürer. Sonuç olarak Kıbrıs’ta arkeoloji, bilimsel bir uğraştan ziyade egemenliğin müzakere edildiği bir alan olarak konumlandırılmaktadır.