Dergiler / Medeniyet Sanat Dergisi / 2026 / Cilt: 12 Sayı: 1

Batılılaşma Etkisiyle Şekillenen Osmanlı Mihraplarının Merzifon’daki Temsilcileri

Representatives of Ottoman Prayer Altars Shaped by Influence of Westernization in Merzifon

Sayfa
65–88
Yayın Tarihi
2026-07-04
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca bu mihrapların tanıtılması kültür tarihi açısından da yararlı olacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Osmanlı Devleti XVII. yüzyıldan itibaren Avrupa’nın yeniliklerine karşı geri kalmaya başlamıştır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Değişimler ilk olarak askeri alanda başlamış sonrasında siyasi ve kültürel alanda etkisini genişletmiştir.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca bu mihrapların tanıtılması kültür tarihi açısından da yararlı olacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Osmanlı Batılılaşma · Merzifon · Mihrap

Özet

Osmanlı Devleti XVII. yüzyıldan itibaren Avrupa’nın yeniliklerine karşı geri kalmaya başlamıştır. Avrupa'daki siyasi, askeri, ekonomik ve kültürel gelişmeleri takip edebilmek, güçlü bir devlet olarak varlığını sürdürebilmek için batılılaşma yoluna gitmek zorunda kalmıştır. Değişimler ilk olarak askeri alanda başlamış sonrasında siyasi ve kültürel alanda etkisini genişletmiştir. Yüzünü batıya çeviren Osmanlı, sanat ve mimaride de bazı değişimlere kapısını aralamıştır. Bu değişimler başta merkezi otoritenin başkenti İstanbul’da başlamış, sonrasında sanatçılar tarafından Anadolu’nun farklı bölgelerine taşınmıştır. Bu yerlerden biri de Merzifon’dur. Merzifon hem “Şehzadeler Sancağı” olan Amasya’ya yakınlığı hem de coğrafi konumundan dolayı önemli bir yer olmuştur. Merzifon’da Osmanlı Dönemi’ne ait çok sayıda farklı yapı türleri bulunmaktadır. Bunların başında da cami ve mescitler gelmektedir. Bu çalışmada Merzifon’daki batılılaşma etkisiyle şekillenen cami ve mescit mihrapları konu edilmiştir. Araştırma sonucunda XIX. ve XX. yüzyıla tarihlenen ve dönemin üslup özelliklerini yansıtan dört adet mihraba rastlanmıştır. Bunlar Aşağı Hacı Hasan Cami, İstanbulluoğlu Mesciti, Hacı Hasan Cami ve Fenerli Cami mihraplarıdır. Teknik ve estetik özellikleri ile döneminin sanatını en iyi şekilde yansıtan bu mihrapların detaylı şekilde incelenmesi, fotoğraflanması, çizimlerinin yapılması, değerlendirilmesi, kayıt altına alınıp kaynak haline getirilmesi başta sanat tarihi olmak üzere pek çok bilim dalı için önem arz etmektedir. Ayrıca bu mihrapların tanıtılması kültür tarihi açısından da yararlı olacaktır.

Abstract

From the 17th century onwards, the Ottoman Empire began to lag behind European innovations. To keep pace with political, military, economic, and cultural developments in Europe, and to maintain its existence as a powerful state, it was forced to embark on the path of westernization. The changes initially began in the military field and subsequently expanded their influence to the political and cultural spheres. Turning its face towards the West, the Ottoman Empire also opened its doors to certain changes in art and architecture. These changes began primarily in Istanbul, the capital of the central authority, and were subsequently carried to different regions of Anatolia by artists. One of these places is Merzifon. Merzifon has been an important place both because of its proximity to Amasya, which was the "Princes' Sanjak," and because of its geographical location. Merzifon has numerous different types of structures dating back to the Ottoman period. The most prominent of these are mosques and prayer houses. This study focuses on the mihrabs of mosques and masjids (prayer rooms) in Merzifon, which were shaped by the influence of Westernization. The research revealed four mihrabs dating from the 19th and 20th centuries, reflecting the stylistic characteristics of the period. These are the mihrabs of the Aşağı Hacı Hasan Mosque, the İstanbulluoğlu Mosque, the Hacı Hasan Mosque, and the Fenerli Mosque. Detailed examination, photography, drawing, evaluation, and documentation of these mihrabs, which best reflect the art of their period with their technical and aesthetic features, are of great importance for many disciplines, especially art history. Furthermore, promoting these mihrabs will also be beneficial from the perspective of cultural history.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Kemaloğlu, Z. (2026). Batılılaşma Etkisiyle Şekillenen Osmanlı Mihraplarının Merzifon’daki Temsilcileri. Medeniyet Sanat Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 1, 65–88. https://doi.org/10.46641/medeniyetsanat.1887780

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (28)

  1. Arseven, C. E. (1966). Mihrap. Sanat Ansiklopedisi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
  2. Aslanapa, O. (2004). Osmanlı Devri Mimarisi. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
  3. Aslanapa, O. (2011). Türk Sanatı (10. bs.). İstanbul: Remzi Kitabevi.
  4. Bakırer, Ö. (2000). XIII. ve XIV. Yüzyıllarda Anadolu Mihrapları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  5. Bayraklı, T. (2019). İstanbul’daki 18. Yüzyıl Osmanlı Mihraplarında Üslup ve Değişim. (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.
  6. Can, Y. ve Gün, R. (2018). Ana Hatlarıyla Türk İslâm Sanatları ve Estetiği. İstanbul: Kayıhan Yayınları.
  7. Çam, N. (1994). İslamda Sanat, Resim ve Mimari. Ankara: Elektronik İletişim Ajansı.
  8. Çerkez, M. (2005). Merzifon’da Türk Devri Mimari Eserleri. (Yayımlanmamış doktora tezi). Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
  9. Çetin, Y. (2017). Batılılaşma Dönemi Osmanlı Cami Mimarisinde Mükebbireler. Kesit Akademi Dergisi, (7), 407-420. https://dergipark.org.tr/tr/pub/kesitakademi/article/864740 adresinden erişildi.
  10. Demiriz, Y. (2004). İslam Sanatında Geometrik Süsleme. İstanbul.
  11. Duran, A. ve Geyik, G. (2025). İstanbul Örnekleriyle Osmanlı Batılılaşmasında Akant Motifinin Dönüşümü, (45), 18-34. doi:https://doi.org/10.47571/sanatyorum.1460721
  12. Ersoy, A. (2002). Eyüp’teki Mezar Taşlarında Serv Kültü. Tarihi, Kültürü ve Sanatıyla V. Eyüp Sultan Sempozyumu Tebliğler (11-13 Mayıs 2001) içinde (ss. 91-95). İstanbul: Eyüp Belediyesi Kültür Yayınları.
  13. Erzincan, T. (2005). Mihrap. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
  14. Eyice, S. (1992). Batılılaşma. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  15. Gülenaz, N. (2011). Batılılaşma Dönemi İstanbul’da Hanlar ve Pasajlar. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
  16. Halıcı, E. ve Yurttaş, H. (2022). Barok- Rokoko Üsluplarının Mimari Süslemedeki Gücü. Anasay, (19), 3-28. doi:10.33404/anasay.1056325
  17. Kemaloğlu, Z. (2022). Anadolu’da Kalem İşi Süslemeye Bir Örnek: Amasya Taşova Aşağı Baraklı (Özbaraklı) Camii Mihrabı. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 10(28), 147-165.
  18. Kemaloğlu, Z. (2024). Geometrik Tezyinatlı Amasya Camii Mihrapları. AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 12(32), 93-112. doi:10.31126/akrajournal.1365347
  19. Kemaloğlu, Z. (2025). Amasya Cami Mihraplarında Süsleme Unsuru Olarak Kandil Motifi (ss. 206-219). 7. Uluslararası Kültür, Sanat ve Edebiyat Kongresi (2 Ağustos 2025), sunulmuş bildiri, Ankara.
  20. Kuban, D. (1995). Türk ve İslâm Sanatı Üzerine Denemeler (2. bs.). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
  21. Kuban, D. (2007). Osmanlı Mimarisi. İstanbul: YEM Yayınları.
  22. Kuban, D. (2023). Türkiye Sanatı Tarihi. İstanbul: Cumhuriyet Kitapları.
  23. Müderrisoğlu, F. (2019). Osmanlı Batılılaşma Dönemi Mimarisi. A. Dündar (Ed.), Türk İslâm Sanatları tarihi içinde (2. bs., ss. 359-365). Ankara: Grafiker Yayınları.
  24. Mülayim, S. (1982). Anadolu Türk Mimarisinde Geometrik Süslemeler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
  25. Mülayim, S. (1999). Değişimin Tanıkları Ortaçağ Türk Sanatında Süsleme ve İkonografi. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
  26. Oğuz, B. (1983). Mezartaşında Simgeleşen İnançlar. İstanbul: Can Matbaa.
  27. Ögel, S. (1987). Anadolu Selçuklularının Taş Tezyinatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  28. Top, M. (1997). Erken Dönem Osmanlı Mihrapları (XIV-XV. yüzyıl). (Yayımlanmamış doktora tezi). Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Van.