Dergiler / Folklor Akademi Dergisi / 2025 / Cilt: 8 Sayı: 4

OSMANLI MODERNLEŞMESİNDE SOFRA TEMSİLLERİ: ŞIPSEVDİ ROMANINDA YEME-İÇME PRATİKLERİ VE KİMLİK ÇATIŞMASI

THE DİNİNG TABLE İN OTTOMAN MODERNİZATİON: IDENTİTY CONFLİCT THROUGH FOOD CULTURE İN THE NOVEL ŞIPSEVDİ

Özge Cengiz(MARDİN ARTUKLU ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ)0000-0003-4512-4368
Sayfa
1148–1160
Yayın Tarihi
2025-12-26
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Bu çalışmada, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın 1901 senesinde tefrika edilen daha sonra 1911 yılında yayımlanan Şıpsevdi romanı temel alınarak, Osmanlı modernleşmesinde yeme-içme kültürünün dönüşüm serüvenine değinilip bu dönüşümden hareketle kişilerin yaşadıkları bireysel ve kültürel çatışmalar metin merkezli bir inceleme ile detaylı bir şekilde ortaya konmaya çalışılacaktır.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Tanzimat Devriyle (1839-1876) birlikte başlayan Batılılaşma eğilimleri, toplumun gündelik yaşamında yeniden bir yapılanma sürecine gidilmeyi âdeta zorunlu kılar.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu yeniden yapılanma süreciyle birlikte baş gösteren modern yaşamın geleneksel bir hayat süren Osmanlı toplumuna yansıması, gündelik hayat kurallarının da değişimine sebep olur.
💡
Sonuç & Katkı:Bu çalışmada, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın 1901 senesinde tefrika edilen daha sonra 1911 yılında yayımlanan Şıpsevdi romanı temel alınarak, Osmanlı modernleşmesinde yeme-içme kültürünün dönüşüm serüvenine değinilip bu dönüşümden hareketle kişilerin yaşadıkları bireysel ve kültürel çatışmalar metin merkezli bir inceleme ile detaylı bir şekilde ortaya konmaya çalışılacaktır.
🔬Tür:Araştırma Makalesi
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Tanzimat · Yemek Kültürü · Sofra Adabı

Özet

Tanzimat Devriyle (1839-1876) birlikte başlayan Batılılaşma eğilimleri, toplumun gündelik yaşamında yeniden bir yapılanma sürecine gidilmeyi âdeta zorunlu kılar. Bu yeniden yapılanma süreciyle birlikte baş gösteren modern yaşamın geleneksel bir hayat süren Osmanlı toplumuna yansıması, gündelik hayat kurallarının da değişimine sebep olur. Gündelikliğin temel yapı taşları arasında bulunan; mekân, giyim kuşam, oturma-kalkma biçimleri, gelenek ve görenekler, yeme-içme gibi pratikler yaşanılan dönüşüm sürecinin ana unsurlarındandır. İnsan ihtiyacının en temel ögeleri arasında bulunan ve kültürel dinamiklerin yansıtıcısı olma niteliği taşıyan yeme-içme, toplumun yenilenme sürecinin en çok yansıdığı alanlardandır. Yeme-içme alışkanlıklarındaki değişimler, Osmanlı’nın geleneksel sofra adabından kopuşunu ve bunun sonucunda bireyin kimlik çatışması yaşamasını beraberinde getirir. Yemek saati geldiğinde aile bireylerinin oturulan odadan bir salona geçiş yapmaları, yemekte bulunacak kişi sayısına göre masa düzeninin oluşturulması, gelecek konukların kadın ya da erkek olma durumuna göre oturma şeklinin tanzim edilmesi, yeme-içme kültürüne geleneksel Osmanlı mutfağında olmayan yiyeceklerin dâhil edilmesi, tüketim şekillerinin Batılı standartlara göre şekillendirilmesi vb. durumlar gündelik yaşam içinde varlığını gösteren değişimler olarak gösterilebilir. Bu değişimlerin özümsenmeden ve ani bir şekilde uygulamaya geçirilmesi, bireylerin üzerinde büyük bir baskı mekanizmasına dönüşerek kültürel yozlaşmaya sebebiyet verir. Aynı zamanda geleneksel yemek kültürü, damak zevki, pişirme yöntemi ve davranış biçiminden uzaklaştırılan kişiler hem kendi öz benliklerinden koparılırlar hem de yeni gelen kültüre uyumlanamayarak medeniyet krizi yaşarlar. Bu bağlamda gündelik yaşam pratikleri içinde varlığını devam ettiren hayat tarzları toplumsal yapının önemli bir yansıtıcısı olan edebî ürünlere de konu olur. Bunun yanı sıra toplumsal düzeyde yaşanılan siyasî olaylar, yenileşme ve değişme hareketleri de toplumun önemli bir parçası olup yeniden üretim mekanizması hâline gelen kurgusal metinlere de yansır. Bu bağlamda uzaklaşılan geleneksel Osmanlı sofraları ve Avrupaî tarzda düzenlenmiş masalar, anlatılarda yerini alır. Bu çalışmada, Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın 1901 senesinde tefrika edilen daha sonra 1911 yılında yayımlanan Şıpsevdi romanı temel alınarak, Osmanlı modernleşmesinde yeme-içme kültürünün dönüşüm serüvenine değinilip bu dönüşümden hareketle kişilerin yaşadıkları bireysel ve kültürel çatışmalar metin merkezli bir inceleme ile detaylı bir şekilde ortaya konmaya çalışılacaktır.

Abstract

The Westernization movements that began during the Tanzimat Era made a comprehensive reconstruction of daily life in Ottoman society almost inevitable. This transformation, representing a shift from a traditional lifestyle toward a modern one, manifested distinctly in fundamental aspects of everyday life, including physical spaces, clothing, manners, customs, and particularly food and dining practices. As one of the essential human needs and a key reflection of cultural identity, culinary culture became one of the most visible fields in which this modernization process unfolded. The changes observed in eating habits led to a departure from traditional Ottoman dining etiquette and resulted in individual as well as cultural identity conflicts. Practices such as moving from the room traditionally used for daily living to a separate dining room, arranging table settings based on Western standards and guest numbers, organizing seating according to gender, introducing foods previously absent from Ottoman cuisine, and adopting Western-style eating manners are among the prominent indicators of this transformation in daily life. The rapid implementation of such changes without adequate internalization may function as an oppressive mechanism on individuals, ultimately leading to cultural degradation. Moreover, the detachment from traditional culinary heritage - including taste, cooking habits, and social dining norms -alienates individuals from their cultural identity. Unable to fully integrate into the newly imposed culture, they eventually experience a profound cultural and civilizational crisis. This cultural shift was not limited to social practices; it also found reflection in literary works of the period. Political, social, and cultural developments within the society were reproduced in fictional narratives, demonstrating literature’s role as a mirror of its time. In this context, depictions of traditional Ottoman dining settings alongside newly adopted European-style dining arrangements became significant motifs in narrative texts. This study focuses on Hüseyin Rahmi Gürpınar’s 1911 novel Şıpsevdi to examine the transformation of culinary culture during the Ottoman westernization. Through a text-centered analysis, it aims to explore in detail the individual and cultural conflicts experienced by characters as a result of this transformation.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Cengiz, Ö. (2025). OSMANLI MODERNLEŞMESİNDE SOFRA TEMSİLLERİ: ŞIPSEVDİ ROMANINDA YEME-İÇME PRATİKLERİ VE KİMLİK ÇATIŞMASI. Folklor Akademi Dergisi, Cilt: 8 Sayı: 4, 1148–1160. https://doi.org/10.55666/folklor.1796678

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (13)

  1. ABİR, N. (2021). Siniden Masaya Türk Romanında Sofra. İstanbul: Kitabevi.
  2. AKYÜZ, K. (1995). Modern Tük Edebiyatının Ana Çizgileri (1860-1923). İstanbul: İnkılap Kitabevi.
  3. ARIBORAN, L. N. E. (2012). 19. Yüzyıl Osmanlı Saray Mobilyaları; Batılılaşma Etkisi ve Biçimsel Açıdan Yemek Kültüründeki Değişim Süreci, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
  4. BAŞDANER, O. (2020). “Georg Simmel: Gündelik Hayatın Ayrıntıları”, Gündelik Hayat Sosyolojisi Temalar, Sorunsallar ve Güzergâhlar, Ankara: Phoenix.
  5. BOURDİEU P., WACQUANT L. (2012). Düşünümsel Bir Antropoloji İçin Cevaplar, İstanbul: İletişim Yayınları.
  6. FAROQHI, S. (2014). Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam Ortaçağdan Yirminci Yüzyıla, (Çev. Elif Kılıç). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
  7. GARDİNER, M. (2016). Gündelik Hayat Eleştirileri. Ankara: Heretik Yayınları.
  8. GİDDENS, A. (1998). Modernliğin Sonuçları, (Çev. Ersin Kuşdil), İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
  9. GÜRPINAR, H. R. (2014). “Cemiyet Hayatımız ve Alafranga”, Şıpsevdi. İstanbul: Özgür Yayınları.
  10. KANTER, B. (2019). ‘Kurmaca Bedenler’ Türk Romanında Bir Söylem Biçimi Olarak Beden (1923-1980), İstanbul: Kesit Yayınları.
  11. KARAY, R. H. (2009). Üç Nesil Üç Hayat, Ankara: İnkılâp Yayınevi.
  12. MERİÇ, N. (2000). Osmanlı’da Gündelik Hayatın Değişimi Âdâb-ı Muâşeret. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
  13. NAMLI, T. (2010). Tanzimat Devri Türk Romanında Sosyal Tenkit, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.