Dergiler / Folklor Akademi Dergisi / 2026 / Cilt: 9 Sayı: 2

BİR KADIN BAHADIRIN EPİK YOLCULUĞU: OLONHO DÜNYASINDA “CIRIBINA CIRILIATTA KIIS BUXATIIR

THE EPIC JOURNEY OF A WOMAN WARRIOR: “CIRIBINA CIRILIATTA KIIS BUXATIIR” IN THE WORLD OF OLONKHO

Murat Ersöz(ANKARA HACI BAYRAM VELİ ÜNİVERSİTESİ, EDEBİYAT FAKÜLTESİ)0009-0003-3766-9971
Sayfa
180–196
Yayın Tarihi
2026-06-26
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

İkinci bölümde, destanın anlatıcısı ile derlemecisinin hayatları ve çalışmaları incelenmekte; son bölümde ise destanın konusu ana hatlarıyla ortaya konularak olay örgüsü çözümlenmektedir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Ana Türk kitlesinden oldukça erken bir dönemde ayrılan Sahalar (Yakutlar), Türkiye Türkçesine en uzak lehçelerden birini konuşmaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Sibirya’nın kuzeydoğu ucuna yerleşerek günümüze kadar varlıklarını korumayı başaran bu Türk boyunun modern yazılı edebiyatı, 20. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren teşekkül etmeye başlamıştır.
💡
Sonuç & Katkı:İkinci bölümde, destanın anlatıcısı ile derlemecisinin hayatları ve çalışmaları incelenmekte; son bölümde ise destanın konusu ana hatlarıyla ortaya konularak olay örgüsü çözümlenmektedir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Sözlü Edebiyat · Saha (Yakut) Türkleri · Olonho Geleneği

Özet

Ana Türk kitlesinden oldukça erken bir dönemde ayrılan Sahalar (Yakutlar), Türkiye Türkçesine en uzak lehçelerden birini konuşmaktadır. Sibirya’nın kuzeydoğu ucuna yerleşerek günümüze kadar varlıklarını korumayı başaran bu Türk boyunun modern yazılı edebiyatı, 20. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren teşekkül etmeye başlamıştır. Bu bağlamda edebî ihtiyaçlar, uzun süre sözlü edebiyat ürünleri aracılığıyla karşılanmış; bunun doğal bir sonucu olarak son derece zengin bir sözlü edebiyat geleneği ortaya çıkmıştır. Destan, mitik dönemden günümüze ulaşan en eski edebî türler arasında yer almaktadır. Farsça dâstân sözcüğünden türeyen destan terimi, farklı Türk boylarında çeşitli adlarla anılmaktadır; Saha Türkçesindeki karşılığı ise olonhodur. Olonholar, başkahramanlarının adlarıyla anılan kahramanlık anlatılarıdır. Bu anlatıların icracıları, olonhohut “olonhocu, olonho anlatan, destancı” terimiyle adlandırılmaktadır. Saha sözlü edebiyatının önde gelen türlerinden olan bu epik anlatılar, Türk destancılık geleneğinin kadim mitolojik unsurlarının korunmasında ve günümüze taşınmasında önemli bir rol üstlenmiştir. Bu epik dünyanın en yaygın icra edilen örneklerinden biri, Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır “Cırıbına Cırılıatta Kadın Bahadır” adlı olonhodur. Bu çalışmanın odak noktasını oluşturan bu olonho, Saha destancılık geleneğinin başkahramanı kadın olan nadir örneklerinden biri olması bakımından dikkat çekmektedir. Eser, 1970’te Petr Nikiforoviç Dmitriev tarafından, ünlü destancı Prokopiy Prokopeviç Yadrixinskay’dan derlenmiş ve ilk kez 1981’de yayımlanmıştır. 8.220 mısradan oluşan metin, folklor biliminin çağdaş yöntemlerine uygun biçimde derlenip yayımlanmış özgün bir örneğidir. Metin, kozmik zamanın, epik mekânın, Saha panteonunun ve Hayat Ağacı’nın ayrıntılı biçimde tasvir edildiği bir girişle başlar. Bu bölümde, destana adını veren başkahraman Cırıbına Cırılıatta’nın mucizevi doğumu ve olağanüstü büyümesi de anlatılmaktadır. Yukarı Dünya, Orta Dünya ve Aşağı Dünya arasında kurulan mitolojik ilişkiler, Saha kozmolojisinin anlatıdaki yansımalarını açıkça ortaya koymaktadır. Destan, iki temel olay halkası etrafında şekillenmektedir: İlkinde, ağabey Toyon Cöllüüt, fenalıkların kaynağı olan Aşağı Dünya’nın kötücül savaşçısı Timir Çoxçordoon tarafından kaçırılan Sıralıma Kuo’yu kurtarmak amacıyla yola çıkar; ancak, tuzağa düşürülerek esir alınır. Bunun üzerine Cırıbına Cırılıatta, hem ağabeyi Toyon Cöllüüt’ü hem de onun nişanlısı Sıralıma Kuo’yu, Timir Çoxçordoon’un elinden kurtarmak için harekete geçer. Timir Çoxçordoon’a karşı otuz gün boyunca gece gündüz süren çetin bir mücadeleden zaferle çıkarak onları kurtarır. İkinci olay halkasında ise Cırıbına Cırılıatta ile evlenmeye talip olan Ürün Uolantaayı, Xaxsaat Buuray ve Ala Duuray bahadırlar arasında gelişen olaylar işlenmektedir. Destan, Cırıbına Cırılıatta ile Ala Duuray bahadırın evlenerek Orta Dünya’ya yerleşmesiyle son bulur. Bu çalışma, Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır’ı farklı açılardan ele alan makale serisinin ilk halkası olarak tasarlanmıştır. Bu bağlamda, olonho araştırmalarının hem ülkemizde hem de Saha Cumhuriyeti’nde ulaştığı düzey ana hatlarıyla değerlendirilmiş, ardından söz konusu metnin gelenek içerisindeki konumuna özellikle dikkat çekilmiştir. Çalışma, giriş bölümünün yanı sıra “Saha Destancılık Geleneği ve Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Destanı”, “Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Destanının Anlatıcısı ve Derlemecisi” ile “Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Destanının Konusu ve Olay Örgüsü” başlıklarını taşıyan üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında Türkiye’de destan araştırmalarının geçirdiği gelişim aşamalarına değinilmekte; ardından olonho metinlerinin Türkiye Türkçesine aktarılma meselesi üzerinde durulmaktadır. Birinci bölümde Saha destan anlatıcılığı tanıtılmakta ve bu destanın gelenek içindeki yeri değerlendirilmektedir. İkinci bölümde, destanın anlatıcısı ile derlemecisinin hayatları ve çalışmaları incelenmekte; son bölümde ise destanın konusu ana hatlarıyla ortaya konularak olay örgüsü çözümlenmektedir.

Abstract

The Sakha (Yakut), who separated from the main Turkic mass at a very early period, speak one of the dialects most distant from Turkey Turkish. This Turkic group, which settled in the northeastern part of Siberia and has managed to preserve its existence up to the present day, began to develop its modern written literature from the first quarter of the 20th century onward. In this context, literary needs were for a long time met through products of oral literature; as a natural result of this, an extremely rich oral literary tradition emerged. Epic poetry is among the oldest literary genres, originating from the mythic period and surviving to the present day. The term dâstân, derived from Persian, is known by various names across different Turkic communities, and its Sakha Turkish equivalent is olonho. Olonhos are heroic narratives named after their protagonists, performed by narrators known as olonhohut “olonho reciters, epic narrator”. As a prominent form of Sakha oral literature, these epics play a crucial role in preserving and transmitting the ancient mythological elements of the Turkic epic tradition. One of the most frequently performed examples of this epic tradition is Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır “Cırıbına Cırılıatta, the Female Hero”, which is the focus of this study. Notably, this olonho features a female protagonist, a rare occurrence in Sakha epic tradition. The text was collected in 1970 by Petr Nikiforovich Dmitriev from the renowned storyteller Prokopiy Prokopevich Yadrixinskay and first published in 1981. Consisting of 8.220 lines, it represents an original work compiled according to modern folkloristic methodologies. The epic opens with a detailed depiction of cosmic time, epic space, the Sakha pantheon, and the Tree of Life, including the miraculous birth and extraordinary growth of its eponymous hero, Cırıbına Cırılıatta. Mythological relationships among the Upper, Middle, and Lower Worlds illustrate the reflection of Sakha cosmology in the narrative. The plot is structured around two main sequences: First, Cırıbına Cırılıatta’s brother goes to save Sıralıma Kuo, who has been abducted by the evil warrior of the Lower Worlds, Timir Çoxçordoon; however, he is taken prisoner. Then, Cırıbına Cırılıatta sets out to rescue her brother and his fiancée, Sıralıma Kuo, from Timir Çoxçordoon. She succeeds after a relentless thirty-day struggle against him. The second sequence focuses on the events among the suitors Ürün Uolantaayı, Xaxsaat Buuray, and Ala Duuray, culminating in the marriage of Cırıbına Cırılıatta and Ala Duuray and their settlement in the Middle World. This study has been designed as the first installment in a series of articles examining Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır from different perspectives. In this context, the current state of olonkho studies in both Türkiye and the Sakha Republic is evaluated in broad terms, followed by an assessment of the position of the text within the olonkho tradition. In addition to the introduction, the study consists of three sections entitled “The Sakha Epic Tradition and the Epic of Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır”, “The Narrator and Collector of the Epic of Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır”, and “The Subject Matter and Plot Structure of the Epic of Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır”. The introduction discusses the development of epic studies in Turkey and the process of translating olonho texts into Turkey Turkish. The first section introduces Sakha epic narration and evaluates the position of this olonho within that tradition. The second section examines the lives and works of the storyteller and collector, while the final section analyzes the text’s narrative structure and main plot points.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Ersöz, M. (2026). BİR KADIN BAHADIRIN EPİK YOLCULUĞU: OLONHO DÜNYASINDA “CIRIBINA CIRILIATTA KIIS BUXATIIR. Folklor Akademi Dergisi, Cilt: 9 Sayı: 2, 180–196. https://doi.org/10.55666/folklor.1923749

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (57)

  1. AKTAŞ, E. (2017). “Türkiye’de Sibirya Araştırmaları ve Mehmet Fuad Köprülü”, Ölümünün 50. Yılında Uluslararası M. Fuat Köprülü Türkoloji ve Beşerî Bilimler Sempozyumu. (Hzl.: F. Türkmen vd.), 73-81, İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
  2. BÖHTLİNGK, O. N. (1851). Über Die Sprache Der Jakuten. St. Petersburg.
  3. ÇOLAK, D. (2019). Saha (Yakut) Türklerinin Kııs Debeliye Destanı Üzerine Bir Gramer İncelemesi. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  4. ÇOLAK, D. (2022). Saha Destanları-Kııs Debiliye Destanı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  5. ÇOLAK, D. (2023). “Türkiye'de Saha (Yakut) Türkleriyle İlgili Yapılan Çalışmalar Üzerine Bir Değerlendirme (2016-2023)”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 13, 703-716.
  6. DMİTRİEV, P. N. (2008). Ayılğattan Aydarıılaaxtar (Istatıyalar, Belieteehinner, Oçerkalar). Cokuuskay: Sakha Respublikatın Naukatın Akademiyata Gumanitarnay Çinçiyii İnstituta Yayınları.
  7. DURANLI, M. (2004). Yakut Efsaneleri. Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  8. DURANLI, M. (2010). Yakut Büyü Masalları. Konya: Kömen Yayınları.
  9. ELÇİN, Ş. (1997). “Türk Dilinde Destan Kelimesi ve Mefhumu”. Halk Edebiyatı Araştırmaları I, Ankara: Akçağ Yayınları.
  10. EMELYANOV, N. V. (1962). Yakutskiye Poslovitsy i Pogovorki. Yakutsk: Yakutskoye Knizhnoye İzdatelʹstvo Yayınları.
  11. EMELYANOV, N. V. (1980). Sujeti Yakutskih Olonho. Moskova: Nauka Yayınları.
  12. EMELYANOV, N. V. (1990). Sujeti Olonho o Rodonaçalnikah Plemeni. Moskova: Nauka Yayınları.
  13. EMELYANOV, N. V. (2016). Soy Ataları Hakkında Olongho Konuları. (Çev.: Metin Ergun), Konya: Kömen Yayınları.
  14. ERGİS, G. U. (1947). Culuruyar Nurgun Bootur. Yakutskay: SASSR Tılı Literaturanı Uonna İstoriyanı Çinçiyer Nauçnay İnstituta Yayınları.
  15. ERGUN, M. (2013). Yakut Destan Geleneği ve Er Sogotoh. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  16. ERGUN, M.; ZAKHAROV, T.; GAVRİLİYEV, Ç. (2017). Sakha Kahramanlık Destanı Ehe Khara Atlı Eles Bootur. Konya: Kömen Yayınları.
  17. ERSÖZ, M. (2009). Saha (Yakut) Türklerinin Culuruyar Nurgun Bootur Destanı. Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  18. ERSÖZ, M. (2010). Saha (Yakut) Türklerinin Culuruyar Nurgun Bootur Destanı. Ankara: TÜRKSOY Yayınları.
  19. ERSÖZ, M. (2015). “Sahalar (Yakutlar)’la İlgili Türkiye’de Yapılan Çalışmalar”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, C. 4, S. 12, 101-115.
  20. ERSÖZ, M. (2025). “Saha (Yakut) Epik Anlatı Geleneğinin İlk Yazılı Kaydı: “Eriedel Bergen”, 4. Uluslararası Ankara Bilimsel Araştırmalar ve İnovasyon Kongresi. (Hzl.: A. Aksakallı vd.), 240-241, İKSAD Yayınları.
  21. GÖKALP, Z. (2007). Kitaplar 1. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
  22. HAYIRSEVER, H. (2024). “Yakut-Hungarian Relations”. Türk-Macar İlişkileri, (Hzl. H. Güzel, H. Hayırsever), 37-45, Erkmen Yayımcılık.
  23. HUDYAKOV, İ. A. (1890). Verhoyanskiy Sbornik. İrkutsk.
  24. İLLARİONOV, V. V. (1982). İskusstvo Yakutskih Olonhohutov. Yakutskay: Biçik Yayınları.
  25. İLLARİONOV, V. V. (1983). “Yadrixinskay uonna Kini Olonxoto”. Xotugu Sulus, S. 5, 103-107.
  26. İLLARİONOV, V. V. (2004). Olonho Bihiger. Cokuuskay: Biçik Yayınları.
  27. İLLARİONOV, V. V. (2013). “Folklorist P.N. Dmitriev (Axtıı Anaardaax Nauçnay Ületin Anaarıı)”. Ayar Kuttaah Folklorist Petr Nikiforoviç Dmitriev-Tuutuk, (Hzl.: A.S. Larionova vd.) 131-144.
  28. İNAN, A. (1998). Makaleler ve İncelemeler. C. I. Ankara: Tarih Kurumu Yayınları.
  29. KİRİŞÇİOĞLU, M. F. (1999). Saha (Yakut) Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  30. KİRİŞÇİOĞLU, M. F. (2003). “Olonkho Metinlerinin Toplanması ve Araştırılması”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 13, 227-233.
  31. KİRİŞÇİOĞLU, M. F. (2016). “E. K. Pekarskiy’in Slovar Yakutskogo Yazıka “Yakut Dili Lügati” Adlı Sözlüğü ve Tashihi”, Hoca Ahmet Yesevi Yılı Anısına Uluslararası Türk Dünyası Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Kongresi bildirileri, (Hzl.: Y. Yeşil), 313-319, Türk Eğitim-Sen Genel Merkezi Yayınları.
  32. KİRİŞÇİOĞLU, M. F. (2024). “Türkiye’de Bir Saha Türk Dil Bilimcisi: Yuriy İvanoviç Vasilyev “Cargıstay”. Türk Dili, S. 867, 75-77.
  33. KÖPRÜLÜ, M. F. (1980). Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
  34. KUPRİYANOVA, E. S. (2013). Petr Nikiforoviç Dmitriev (K 75-letiyu so dnya rojdeniya). Yakutsk.
  35. MAAK P. K. (1887). Vilüyskiy Okrug Yakutskoy oblasti. St. Petersburg.
  36. MİDDENDORF, A. F. (1878). Puteşestvie na Sever i Vostok Sibiri. Sever i Vostok Sibiri v yestestvenno-istoriçeskom otnoşenii (Ç. 2, Otd. 6, 808–812: Korenniye zhiteli Sibiri). St. Petersburg: Tipografiya Akademii Nauk.
  37. NİKİTİNA, R. V. (1991). “Talaannaax Irıahıt Beceele”. Çolbon, S. 3, 101-102.
  38. NİKİTİNA, R. V. (2001). “Olonxohut Beceele”. Çolbon, S. 3, 66-67.
  39. OYUNSKİY, P. A. (1937). “Epoha Sçastya i Radosti”. Sotsialistiçeskaya Yakutiya (obşestvenno-politiçeskaya gazeta), 9 Mayıs, No: 102 (4005), 3.
  40. ÖGEL, B. (1993). Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar) C. I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  41. PEKARSKİY, E. K. (1911). Obraztsy narodnoy literatury Yakutov. St. Petersburg.
  42. PEKARSKİY E. K. (1907-1918). Obraztsı Naradnoy Literaturı Yakutov. St. Petersburg.
  43. PEKARSKİY, E. K. (1945). Yakut Dili Sözlüğü. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  44. PUHOV, İ. V. (1962). Yakutskiy Geroiçeskiy Epos Oloñxo: Osnovnıe Obrazı. Moskova: İzdatelstvo Akademi Nauk SSSR.
  45. PUHOV, İ. V. (2015). Yakut Kahramanlık Destanı Olonho Genel Tipler. (Çev.: Metin Ergun), Konya: Kömen Yayınları.
  46. SEROŞEVSKİY, V. L. (1896). Yakutı; Opıt Etnografiçeskogo İssledovaniya. St. Petersburg.
  47. SOSİN, İ. M. (2013). “Ütüö Törütteex, Cohun Ülelerdeex (Billiileex Oğo Suruyaaççıta, Folklorist, Tılbasçıt P.N. Dmitriev-Tuutuk 75 Saahıgar)”. Çolbon, S. 6, 62-66.
  48. VASİLYEV, V. N. ve PEKARSKİY, E. K. (1916). Obraztsı Narodnoy Literaturı Yakutov. St. Petersburg.
  49. VASİLYEV, Y.; KİRİŞÇİOĞLU, M. F.; KİLLİ, G. (1996). Saha (Yakut) Halk Edebiyatı Örnekleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
  50. YADRİXİNSKAY, P. P.; DMİTRİEV, P. N.; PETROVA, T. İ. (2012). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonho Oluktara. Cokuuskay: Saydam Yayınları.
  51. YADRİXİNSKAY, P. P. ve DMİTRİEV, P. N. (1981). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır. Yakutskay: Biçik Yayınları.
  52. YADRİXİNSKAY, P. P.; DMİTRİEV, P. N.; PETROVA, T. İ. (2011). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır. Cokuuskay: Saydam Yayınları.
  53. YADRİXİNSKAY, P. P.; DMİTRİEV, P. N.; PETROVA, T. İ. (2019). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır. Cokuuskay: Kömüöl Yayınları.
  54. YADRİXİNSKAY, P. P.; POLİKARPOVA, E. M. vd. (1994). Cırıbına Cırılıatta uonna Toyon Cöllüüt. Cokuuskay: Sitim Yayınları.
  55. YADRİXİNSKAY, P. P.; POLİKARPOVA, E. M. vd. (2000). Cırıbına Cırılıatta uonna Toyon Cöllüüt. Cokuuskay: Biçik Yayınları.
  56. YASTREMSKİY, S. V. (1929). Obraztsı Narodnoy Literaturı Yakutov. Leningrad: Trudı Komissii Po İzuçeniyu Yakutskoy ASSR.
  57. YADRİXİNSKAY, P. P.; DMİTRİEV, P. N.; PETROVA, T. İ. (2012). Cırıbına Cırılıatta Kııs Buxatıır Olonho Oluktara. Cokuuskay: Saydam Yayınları.