Dergiler / Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi / 2026 / Sayı: 27

İbn Rüşd Düşüncesinde İdrak

Perception in Ibn Rushd's Thought

Sadi Yılmaz(BİNGÖL ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ)0000-0002-7276-6393
Sayfa
31–57
Yayın Tarihi
2026-06-28
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

İbn Rüşd, sudûr teorisini reddettiği için aklî idrakte faal aklın rolü konusunda farklı bir düşünceye sahiptir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Aristoteles’in eserlerini özüne sadık bir şekilde şerh eden İbn Rüşd, felsefe tarihinde önemli bir role sahiptir ve felsefî düşüncelerinde Aristoteles takipçisidir.
📊
Temel Bulgular & Veri:İbn Rüşd’ün idrak meselesi hakkındaki görüşlerini incelemeyi amaçlamamızın gerekçesi, idrak kavramının İbn Rüşd’ün nefis, bilgi, insanın yetkinleşmesi gibi birçok konuda önemli bir yere sahip olmasıdır.
💡
Sonuç & Katkı:İbn Rüşd, sudûr teorisini reddettiği için aklî idrakte faal aklın rolü konusunda farklı bir düşünceye sahiptir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:İslam Felsefesi · İbn Rüşd · İdrak

Özet

Aristoteles’in eserlerini özüne sadık bir şekilde şerh eden İbn Rüşd, felsefe tarihinde önemli bir role sahiptir ve felsefî düşüncelerinde Aristoteles takipçisidir. Bu çalışmanın amacı İbn Rüşd’ün idrak meselesi hakkındaki görüşlerini ortaya koymaktır. İbn Rüşd’ün idrak meselesi hakkındaki görüşlerini incelemeyi amaçlamamızın gerekçesi, idrak kavramının İbn Rüşd’ün nefis, bilgi, insanın yetkinleşmesi gibi birçok konuda önemli bir yere sahip olmasıdır. Çalışma yöntemi olarak İbn Rüşd’ün idrak konusundaki görüşleriyle doğrudan ilgili olan meseleleri incelemeyi seçerek tarihsel metin analizi yöntemini benimsedik. Ayrıca İbn Rüşd’ün görüşlerinin gerektiği ölçüde Aristoteles, Fârâbî ve İbn Sînâ’nın görüşleriyle ilişkisine ve mukayesesine yer verdik. İdrak tanımı itibariyle Fârâbî ve İbn Sînâ gibi İbn Rüşd’ün de Aristoteles’in soyutlama/tecrîd kavramını temel alarak idrak düşüncesini açıkladığı çalışmamızın temel bulgusudur. İbn Rüşd’ün idrak meselesine ilişkin görüşleri üzerine bütüncül bir çalışmanın yapılmamış olması bakımından çalışmamız onun felsefî görüşlerine ilişkin literatüre özgün ve mütevazı bir katkı olacaktır. İbn Rüşd, farklı eserlerinde idrak meselesi hakkında görüşlerini ortaya koyar. Filozofun idrak düşüncesini bütüncül bir şekilde ortaya koymak için onun idrakin tanımı, idrakin öznesi, idrakin nesnesi, idrak sürecinde özne-nesne ilişkisi, duyusal, tahayyülî ve aklî olmak üzere idrak türleri, heyûlânî akıl ve faal akıl hakkındaki görüşlerini ortaya koyduk. İbn Rüşd, idrak sürecinde nefsin birçok yetisinin rolü olduğunu ve yetilerin aracı konumunda olduğunu savunur. Filozofa göre idrakin gerçek öznesi nefistir. İdrakin konusu ise tikel ve tümel suretlerdir. O suretler sayesinde idrak bilkuvve durumdan bir fiil durumuna geçer. Suretler, nefsin yetilerini harekete geçirerek idrakin gerçekleşmeni aktif hale getirirler. İbn Rüşd’e göre idrak türlerinin alt derecesi duyusal idraktir, üst derecesi aklî idraktir ve bu iki idrak arasında orta derecede tahayyülî idrak yer alır. İdrak türleri arasında soyutlama bakımından farklılık vardır. Duyusal ve tahayyülî idrakte soyutlama sınırlı şekilde gerçekleşirken, aklî idrakte soyutlama maddenin bütün ilintilerinden arındırılmış bir şekilde gerçekleşir. İbn Rüşd, sudûr teorisini reddettiği için aklî idrakte faal aklın rolü konusunda farklı bir düşünceye sahiptir.

Abstract

Ibn Rushd, who faithfully commented on Aristotle's works, plays an important role in the history of philosophy and is a follower of Aristotle in his philosophical thought. The aim of this study is to present Ibn Rushd's views on the issue of perception. The reason we aim to examine Ibn Rushd's views on perception is that the concept of perception holds an important place in many areas of Ibn Rushd's thought, such as the soul, knowledge, and human perfection. As a research method, we adopted the historical text analysis method, choosing to examine issues directly related to Ibn Rushd's views on perception. Furthermore, we have included, to the extent necessary, the relationship and comparison of Ibn Rushd's views with those of Aristotle, al-Farabi, and Ibn Sina. The fundamental finding of our study is that, in terms of his definition of perception, Ibn Rushd, like al-Farabi and Ibn Sina, explains his concept of perception by basing it on Aristotle's concept of abstraction/abstraction. Given the lack of a comprehensive study on Ibn Rushd's views on perception, our work will be an original and modest contribution to the literature on his philosophical views. Ibn Rushd presents his views on the issue of perception in his various works. To comprehensively present the philosopher's thought on perception, we have outlined his definition of perception, its subject and object, the subject-object relationship in the perception process, the types of perception (sensory, imaginative, and intellectual), and his views on the material intellect and the active intellect. Ibn Rushd argues that many faculties of the soul play a role in the perception process, and that these faculties are merely intermediaries. According to the philosopher, the true subject of perception is the soul itself. The subject of perception is particular and universal forms. Through these forms, perception moves from a potential state to an actual state. Forms activate the faculties of the soul, thus making the realization of perception active. According to Ibn Rushd, the lowest degree of perception is sensory perception, the highest degree is intellectual perception, and between these two lies the middle degree of imaginative perception. There is a difference between the types of perception in terms of abstraction. While abstraction occurs in a limited way in sensory and imaginative perception, in intellectual perception abstraction occurs in a way that is completely free from all material connections. Since Ibn Rushd rejected the emanation theory, he has a different idea about the role of the active intellect in intellectual perception.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Yılmaz, S. (2026). İbn Rüşd Düşüncesinde İdrak. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 27, 31–57. https://doi.org/10.34085/buifd.1762017

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (49)

  1. Abdülaziz, Veysi. Sühreverdî’de Nefs ve idrak. Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
  2. Aristoteles, Ruh Üzerine. çev. Zeki Özcan, Bursa: Alfa Yayınları 2000.
  3. Arkan, Atilla. “Kindî ve İbn Rüşd’de İnsan Tasavvuru”. İslam Araştırmalar Dergisi, 12, (Temmuz-2004), 12-27. Arkan, Atilla. İbn Rüşd Psikolojisi. İstanbul: İz Yayınları, 2006.
  4. Baran, Sedat. “İbn Sînâ’da İdrak Mertebeleri ve İkinci Felsefî Ma’kûller”. Tasavvur/Tekirdağ İlahiyat Dergisi, 6/1, (2020), 291-312.
  5. Black, Deborah L. “Averroes on Imagination (takhayyul) as a Cognitive Power”. Contextualizing Premodern Philosophy. Ed. Katja Krause, 341-360. New York: Routledge, 2023.
  6. Bravo, Işıl Bayar. “İbn Rüşd’ün Epistemolojisi”. SDÜ Fen Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18, (Aralık-2008), 163-172.
  7. Cihan, Ahmet Kamil. “İbn Rüşd’de Bilginin Kaynağı”. Erciyes Üniversitesi Gevher Nesibe Tıp Tarihi Enstitüsü Yayınları, 17, (Mart-1994), 105-113.
  8. Corbin, Henry. İslam Felsefesi Tarihi. Çev. Hüseyin Hatemî, İstanbul: İletişim Yayınları 2013.
  9. Davidson, Herbert A. Alfarabi, Avicenna & Averroes on Intellect. New York: Oxford University Press, 1992.
  10. Davidson, Herbert A. Fârâbî, İbn Sînâ ve İbn Rüşd’de Akıl. çev. Erkan Kurt, İstanbul: Litera Yayınları, 2020.
  11. Dînânî, Ğulamhüseyin İbrâhimî. Dırehşeş-i İbn Rüşd der Hikmet-i Meşşâî. Tahran: İntişârât-e Terhe Nu, 1384.
  12. Dönmez, Süleyman. “İbn Rüşd’de Heyûlanî Aklın Birliği 13. Yüzyıl Latin İbn Rüşdçülüğü Çerçevesinde Bir Yanlış Anlamanın Düzeltilmesi”. Diyanet İlim Dergi, Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü, 48/3, (Eylül 2012), 169-194.
  13. Erel, Sami Turan. Kâdî Abdülcebbâr’da İdrak Teorisi. İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
  14. Erkızan, Hatice Nur. “İbn Rüşdcülük: Batı’daki Tarihsel ve Felsefi Gelişimi Üzerine”. Journal of Islamic Research, 21/2, (2010), 73-82.
  15. Etuk, Anthony Raphael. “Revisiting Averroes’ Influence on Western Philosophy”. Philosophy Study. 12/2, (2022). 65-77.
  16. Fahri, Majid, İbn Rüşd Feylesûfu Kurtuba. Beyrut: Matbaatu el-Kâsûlîkiyye, 1960.
  17. Fatemy, Fateha. “Vahdetu’l-‘Akl ‘inde İbn Rüşd”. Kosantine Üniversitesi, Mecelletu’l-‘Ulûmi’l-İnsaniyye, 32/1, (Aralık 2009), 141-153.
  18. Fazlurrahman, İslam Felsefesi ve Problemleri. Çev. Ömer Ali Yıldırım-Mehmet Ata Az, İstanbul: Otto Yayınları, 2015.
  19. Fe’âlî, Muhammed Tâkî. İdrâk ez Didgâh-ı İbn Sinâ. Kum: Merkez-e Mutâle‘ât-u Tahkîkât-e İslâmî, 1376.
  20. Göktaş, Hatice. “İbn Rüşd’de Duyumsama”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25/25, (Haziran-2024)307-332.
  21. Göktaş, Hatice. İbn Rüşd’ün Bilgi Teorisi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
  22. Houran, Akbarzadeh. Tahlîl-i İntikâde İdrak-i İnsanî Der Hikmet-i Müteâliye, Tahran: Daneşgâh-e Tarbiyate Modares, Doktora Tezi, 1387.
  23. Hyman, Athur. “İbn Rüşd’ün Akıl Teorisi ve Eski Şârihler”. Çev. Atilla Arkan, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6, (Aralık-2002), 47-57.
  24. Ivry, Alfred L. “İbn Rüşd’ün De Anima Üzerine Üç Şerhi”. Çev. Atilla Arkan, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, 8Aralık-2001), 39-56.
  25. İbn Rüşd, Kitabu’n-Nefs-Psikolojisi Şerhi. Çev. Atilla Arkan, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2007.
  26. İbn Rüşd, Şerhu’l-Kebîr li Kitabi’n-Nefs li Aristo. Çev. İbrahim Garbî, Tunus: Beytü’l-Hikme, Kartaca, 1997.
  27. İbn Rüşd, Tefsir Ma Ba‘d at-Tabî‘at. thk. Maurice Bouyges, Beyrut: Imprimerie Catholique, 1938.
  28. İbn Rüşd, Tehâfütü’t-Tehâfüt, thk. Muhammed el-‘Arîbî, Beyrut: Daru’l-Fikri’l-Lübnânî.
  29. İbn Rüşd, Telhîsu Kitabi’l-Hâss ve’l-Mahsûs. Aristoteles Fi’n-Nefis. Mlf. Abdurrahman Bedevî, Beyrut 1980.
  30. İbn Rüşd, Telhîsu Kitabi’n-Nefis. Thk. Ahmed Fuâd el-Ehvânî, Kâhire: Mektebetu’n-Nehdati’l-Mısriyye, 1950.
  31. İbn Rüşd, Telhîsu Kitabi’n-Nefs. Thk, Alfred L. Ivry, Kahire: el-Meclisu’l- a’lâ li’s-Sekafe, 1994.
  32. İbn Rüşd, Tutarsızlığın Tutarsızlığı. Çev. M. Hilmi Özev, İstanbul: BS Yayınları, 2011.
  33. İbn Sînâ, Danişnâme-i ‘Alâyî, Tsh. Muhammed Muin- S. Muhammed Mişkât- Takî Binîş, Tahran: İntişârâte Mevlâ, 1394.
  34. İbn Sînâ, El-İşârât ve’t-Tenbîhât. Thk. Mojtaba Zarei, Kum: Muessese-i Bustâne Kitâb, 1392.
  35. İbn Sînâ, el-Mebde‘ ve’l-Me‘âd. Nşr. Abdullah Nurânî, Tahran: Müessese-i Mutalaât-i İslamî, 1363.
  36. Karlığa, Bekir. Batıyı Aydınlatan İslam Düşünürü İbn Rüşd. İstanbul: Mahya Yayınları, 2014.
  37. Karlığa, Bekir. İslam Düşüncesinin Batı Düşüncesine Etkisi. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
  38. Kaya, Mahmut. Aristoteles ve Felsefesi. İstanbul: Ekin Yayınları, 1983.
  39. Köroğlu, Burhan. İslam Kaynakları Işığında Yeni Platoncu Felsefe. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
  40. Necâtî, Muhammed Osman. el-idrâku’l-Hissî ‘inde İbn Sînâ. Beyrut: Dâru’ş-şurûk: 1948.
  41. Sarıoğlu, Hüseyin. İbn Rüşd Felsefesi. İstanbul: Klasik Yayınları, 2003.
  42. Tarakçı, Muhammet. St. Thomas Aquinas. İstanbul: İz Yayıncılık, 2006.
  43. Taylor, Richard C. "Averroes' Philosophical Conception of Separate Intellect and God". (2011). Philosophy Faculty Research and Publications. https://epublications.marquette.edu/phil_fac/253.
  44. Taylor, Richard C. “Averroes' Epistemology and its Critique by Aquinas”. Philosophy Faculty Research and Publications. 293, (1999), 147-177. https://epublications.marquette.edu/phil_fac/293.
  45. Topdemir, Hüseyin Gazi. Işığın Ülkesi. Ankara: Tübitak Yayınları, 2007.
  46. Türker, Mübahat. Üç Tehafüt Bakımından Felsefe-Din Münasebeti. Ankara: AÜDTCF. Yayınları, TTK. Basımevi, 1956.
  47. Yakıt, İsmail. “Sadreddin Konevi'nin Düşüncesinde İdrak ve Hakikat Bilgisi”. Felsefe Arkivi Dergisi, 28 (1991, 193-205.
  48. Yılmaz, Sadi. Molla Sadrâ Felsefesinde İdrak. Ankara: Fecr Yayınları, 2022.
  49. Yiğit, Fevzi. “İbn Rüşd’de Bilginin Mahiyeti, Oluşumu ve Heyûlânî Akıl”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 27/2, (Aralık-2023), 443-458.