Dergiler / Ağrı İslami İlimler Dergisi / 2025 / Cilt: 12 Sayı: 17

İnsanların İtiraz Etmeksizin Uygulama Üzerinde İttifak Etmeleri Olgusu ve Bunun Şer‘î Hükme Delaletinin Teorik ve Uygulamalı Temelleri

إطباق الناس دون نكير ودلالته على الحكم الشرعي تأصيلاً وتطبيقاً

Sayfa
26–45
Yayın Tarihi
2026-01-01
DOI
—
🏛️Bu makalenin bibliyografik verileri ve tam metin bağlantısı DergiPark üzerinden sağlanmıştır.
DergiPark Kaydı ↗
✨

Yapay Zeka Hızlı Bakış & Çıkarımlar

AI Insight
⚡ TL;DR(1 Cümlede Hızlı Çıkarım)

Ayrıca günümüzde fetva ve ictihad makamlarında ehil olmayan kişilerin bulunması sebebiyle, “itirazına değer verilen kişi” ile “görüşüne itibar edilmeyecek kişi”yi ayırt etmenin güçleşmesi de önemli bir problem olarak tespit edilmiştir.

📌 3 Maddede Bu Makale

🎯
Amaç & Hipotez:Bu araştırma, insanların belirli hususlarda uzun bir dönem boyunca uygulama birliği içinde olmaları ve bu uygulamalara âlimler tarafından herhangi bir itiraz yöneltilmemesi durumunun, söz konusu fiillerin meşruiyetine delalet ettiği şeklindeki usûlî bir delili ele almaktadır.
📊
Temel Bulgular & Veri:Bu nedenle araştırmada, söz konusu delilin mahiyetinin, diğer usûlî delil ve kavramlarla ilişkisinin, onunla istidlalin geçerlilik şartlarının, uygulanma alanlarının ve çağdaş dönemdeki istidlal değeri ve işlevinin tahlil edilmesi amaçlanmıştır.
💡
Sonuç & Katkı:Ayrıca günümüzde fetva ve ictihad makamlarında ehil olmayan kişilerin bulunması sebebiyle, “itirazına değer verilen kişi” ile “görüşüne itibar edilmeyecek kişi”yi ayırt etmenin güçleşmesi de önemli bir problem olarak tespit edilmiştir.
🔬Tür:Literatür & Derleme Çalışması
📍Kapsam:Genişletilmiş Akademik Örneklem
⚙️Değişkenler:Fıkıh Usûlü · Deliller · Şer’î Hüküm

Özet

Bu araştırma, insanların belirli hususlarda uzun bir dönem boyunca uygulama birliği içinde olmaları ve bu uygulamalara âlimler tarafından herhangi bir itiraz yöneltilmemesi durumunun, söz konusu fiillerin meşruiyetine delalet ettiği şeklindeki usûlî bir delili ele almaktadır. Çalışmanın önemi, bu delilin klasik usûl literatüründe yeterince incelenmemiş ve hak ettiği ilgiyi görmemiş olmasından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle araştırmada, söz konusu delilin mahiyetinin, diğer usûlî delil ve kavramlarla ilişkisinin, onunla istidlalin geçerlilik şartlarının, uygulanma alanlarının ve çağdaş dönemdeki istidlal değeri ve işlevinin tahlil edilmesi amaçlanmıştır. Araştırmacı, konuyu ele alırken istikrâî ve tahlilî yöntemi benimsemiş; âlimlerin “insanların üzerinde ittifak edip itirazsız sürdürdükleri” uygulamalara dair aktardıkları örnekleri derleyip incelemiş, bunları çözümleyerek değerlendirmelerde bulunmuştur. Çalışmanın ulaştığı sonuçlar arasında şu hususlar öne çıkmaktadır: Bu delil, amelî icmâın bir türünü teşkil etmektedir. Delilin geçerliliği, söz konusu uygulamanın mutlaka sahâbe veya tâbiîn döneminde ortaya çıkmış olmasına bağlı değildir. Bu delil, ictihadî meselelerde kullanılabilir nitelikte olup, bu durumda zannî bir hüccet değerindedir. Ayrıca bu delil aracılığıyla vücûb, nedb ve ibâha hükümleri tespit edilebilir. Bununla birlikte, istidlal alanı dînî meselelerle sınırlı olup, örfî ve dünyevî alışkanlıklar bu kapsama dahil değildir. Araştırmada ayrıca, bu delilin günümüzde insanların üzerinde ittifak ettikleri birçok hususun meşruiyetine delil teşkil edebileceği sonucuna ulaşılmıştır. Ancak bu delilin uygulanabilirliğini sınırlayan bazı engeller de mevcuttur. Bunların başında, bid‘at ehli veya modernist çevreler gibi, İslâm ümmetinin mâsumiyetine inanmayan grupların bu delili reddetmeleri gelmektedir. Ayrıca günümüzde fetva ve ictihad makamlarında ehil olmayan kişilerin bulunması sebebiyle, “itirazına değer verilen kişi” ile “görüşüne itibar edilmeyecek kişi”yi ayırt etmenin güçleşmesi de önemli bir problem olarak tespit edilmiştir.

🔖

Bu Makaleye Atıf Yap

Varol, M. R. (2026). İnsanların İtiraz Etmeksizin Uygulama Üzerinde İttifak Etmeleri Olgusu ve Bunun Şer‘î Hükme Delaletinin Teorik ve Uygulamalı Temelleri. Ağrı İslami İlimler Dergisi, Cilt: 12 Sayı: 17, 26–45. https://ajindex.com/articles/1441606

📄 Tam Metin PDF Okuyucu

📄

PDF görüntüleyici hazırlanıyor...

Kaynakça (38)

  1. Asḳalânî, Ahmed b. Alî. Fetḥu’l-Bârî Şerḥu Ṣaḥîḥi’l-Buḫârî. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1379.
  2. Behûtî, Mansûr b. Yûnus. Şerḥu Müntehe’l-İrâdât. Beyrut: ʿÂlemü’l-Kütüb, 1. bs., 1414/1993.
  3. Cessâs, Ahmed b. Alî. el-Fuṣûl fi’l-Uṣûl. Kuveyt: Veẓâretü’l-Evkâf, 2. bs., 1414/1994.
  4. Cüveynî, ʿAbdülmelik b. ʿAbdullah. Nihâyetü’l-Maṭleb fî Dirâyeti’l-Mezheb. Cüdde: Dârü’l-Minhâc, 1. bs., 1428/2007.
  5. Derrâz, ʿAbdullah. et-Taʿlîḳât ʿalâ’l-Muvâfaḳât. Mısır: Dâru İbn ʿAffân, 1. bs., 1417/1997.
  6. Ebû Sünne, Ahmed Fehmî. el-ʿUrf ve’l-ʿÂdet fî Raʾyi’l-Fukahâʾ. Kahire: Matbaʿatü’l-Ezher, 1947.
  7. Emîr Pâdişah, Muhammed Emîn b. Mahmûd. Teysîrü’t-Taḥrîr. Kahire: Mektebetü el-Babî el-Halebî, 1932.
  8. Gazzalî, Muhammed b. Muhammed. el-Müstaṣfâ fî ʿilmi’l-uṣûl. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-‘ilmiyye, 1. bs., 1993.
  9. Ḥaccâvî, Mûsâ b. Ahmed. el-İḳnâʿ fî Fıkhi’l-İmâm Ahmed b. Ḥanbel. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife.
  10. Hattâb, Muhammed b. Muhammed. Kurretu’l-ayn li-şerhi verakâti İmâmi’l-Haremeyn. Kahire: Dârü’l-Fazîle
  11. Hattâb, Muhammed b. Muhammed. Mevâhibü’l-celîl fî şerhi muhtasari Halîl. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 3. bs., 1412/1992.
  12. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-Dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 2. bs., 1412/1992.
  13. İbn Ebî’l-ʿİzz, Alî b. Alî. et-Tenbîh ʿalâ Meşkilâti’l-Hidâye. Riyad: Mektebetü’r-Ruşd, 1. bs., 1424/2003.
  14. İbn Neccîm, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Baḥrü’r-Râik Şerḥü Kenzi’d-Dekâik. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 2. bs.
  15. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Eşbâh ve’n-nezâir. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. bs., 1419/1999.
  16. İbn Rüşd, Muhammed b. Ahmed. el-Beyân ve’t-Taḥṣîl. Beyrut: Dârü’l-Ğarbü’l-İslâmî, 2. bs., 1408/1988.
  17. İbnü’l-Hümâm, Muhammed b. Abdilvâhid. Fetḥu’l-ḳadîr li’l-ʿâcizi’l-faḳīr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, b.s.y, t.s.
  18. Mahallî, Muhammed b. Ahmed. Şerhu Cemʿi’l-cevâmi. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
  19. Meḥmed b. Ferâmurz (Molla Ḫusrav). Dürrü’l-Ḥükkâm Şerḥu Ğareri’l-Aḥkâm maʿa Ḥâşiyetü’ş-Şernbelâlî. Kahire: Dâru İḥyâʾi’l-Kütübi’l-ʿArabiyye.
  20. Menğûr, Ahmed b. Alî. Şerḥu’l-Minhâci’l-Münteḫab ilâ Ḳavâʿidi’l-Mezheb. Dâru Abdullah eş-Şinḳīṭî.
  21. Merdâvî, Ali b. Süleyman. el-İnṣâf fî maʿrifeti’r-râciḥ mine’l-ḫilâf ʿalâ meẕhebi’l-İmâmi’l-mübeccel Aḥmed b. Ḥanbel. Beyrut: Dâru İhyâi et-Turâs el-Arabî, 2. bs., t.s.
  22. Muḥammed b. Ahmed er-Ramlı. Ḥâşiyetü’r-Ramlı ʿalâ Esnâ’l-Maṭâlib. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî.
  23. Muḥammed b. Ahmed er-Ramlı. Nihâyetü’l-Muḥtâc ilâ Şerḥi’l-Minhâc. Beyrut: Dârü’l-Fikr, son bs., 1404/1984.
  24. Mustafa b. Saʿd er-Raḥîbânî. Maṭâlibü Uli’n-Nühâ fî Şerḥi Ğâyeti’l-Müntehâ. Beyrut: el-Mektebü’l-İslâmî, 2. bs., 1415/1994.
  25. Murad, Shavish. Mâverdî ve Cüveynî’ye Göre Icmâ el-Hâvi’l-Kebîr ve Nihâyetü’l-Matlab Adlı Eserlerde Ferâ’iz Bölümünde Icmânın Uygulanması, Ankara: Sonçağ, 1. bs., 2025.
  26. Racâb, Eymen. “Mâ Taleḳḳethu’l-Ümme bi’l-Ḳabûl.” İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 36 (Ekim 2020), 105–129.
  27. Semerḳandî, Muḥammed b. Ahmed. Tuḥfetü’l-Fuḳahâʾ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2. bs., 1414/1994.
  28. Serahsî, Muḥammed b. Ahmed. el-Mebsûṭ. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 1414/1993.
  29. Serahsî, Muhammed b. Ahmed. Usûlü’l-fıkh. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife
  30. Şelebi, Muhammed Mustafa. Ta’lilü’l-ahkâm. Kahire: Matbaatu’l-Ezher, 1947.
  31. Şevkânî, Muhammed b. Ali. İrşâdu’l-fuhûl ilâ tahkîki’l-hakk min ‘ilmi’l-usûl. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1. bs, 1419/1999.
  32. Şinkîtî, Abdullah b. İbrâhîm. Neşrü’l-bünûd ‘ala Merâki’s-su‘ûd. Mağrib: Matbe‘atu Fedâle, b.s.y, t.s.
  33. Tûfî, Süleymân b. Abdilkavî. Şerḥu Muḫtaṣari’r-Ravża. Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1. bs., 1987.
  34. Tûzirî, ʿUthmân b. Mekkî. Tavżîḥu’l-Aḥkâm Şerḥu Tuḥfeti’l-Ḥukkâm. Tunus: el-Maṭbaʿatü’t-Tûnisiyye, 1. bs., 1339.
  35. Zerḳā, Mustafa Ahmed. el-Medḫalü’l-Fiḳhiyyü’l-ʿÂmm. Dımaşk: Dârü’l-Kalem, 2. bs., 1425/2004.
  36. Zerkeşî, Muhammed b. Abdullâh. el-Bahrü’l-muhît fî usûli’l-fıḳh. Ammân: Dârü’l-Kütübî, 1. bs., 1414/1994.
  37. Zerkeşî, Muhammed b. Abdullâh. Teşnîfü’l-mesâmiʿ bi-Cemʿi’l-cevâmiʿ. Mekke: el-Mektebetü’l-Mekkiyye, 1998.
  38. Zerkeşî, Muhammed b. Bahâdır b. Abdillâh. el-Mens̱ûr fi’l-ḳavâʿid. Kuveyt: Vizâratü’l-Evkâf, 2. bs., 1985.