Unutulan Mahalle ve Esnaf Kültürü: Köşebaşı Örneği

Özet

Ahmet Kutsi Tecer tarafından kaleme alınan Köşebaşı piyesi, Devlet Tiyatrolarının Küçük Tiyatro şubesinin açılış oyunu olma özelliği gösterir. Piyes ayrıca, Nüvit Özdoğru tarafından İngilizceye çevrilerek Amerika’da da sahnelenir. Edebiyat araştırmacıları tarafından Türk piyesinde bir köşebaşı olarak nitelenen oyun, yarattığı birçok mahalleli tipi ve yaşayış biçimi ile Ortaoyunundan özellikler gösterdiği gibi barındırdığı şahsiyetler ve anlattığı devir açısından sosyolojik bir okumaya da elverişlidir. Çalışmanın girişinde Henri Lefebvre ile Gaston Bachelard’in mekân ve gündelik hayat tanımlamalarından hareketle Ahmet Kutsi Tecer’in köşebaşını bir mekân ve imge olarak seçmesinin gerekçeleri ortaya konulmaya çalışılmıştır. Buradan hareketle çalışma; Köşebaşı’nın toplumsal ilişkileri, bu ilişkilerin ardında yatan güç ilişkilerini ortaya çıkaran, bireylerin karşılaştıkları, birbirinden haberdar oldukları, güvenli hissettikleri bir mekân olduğunu göstermektedir. Çalışma; Ahmet Kutsi Tecer’in piyeste yarattığı Favorili Pipolu, Paşazade, Hoppala Kız kahramanları üzerinden modernitenin unutturma biçimlerine, gelenekleriyle bağı kopan, toplumuna ve kültürüne yabancılaşan bireylere eğilmektedir. Çalışmanın sonunda Ahmet Kutsi Tecer’in Rüstempaşa Mahallesi ile hatırlanabilir bir mekân yarattığı, içerisinde yürünebilen bir kent inşa ettiği sonucuna varılmıştır. Ahmet Kutsi Tecer, hatırlanabilirliği yarattığı birden fazla mahalleli tipiyle, kolektif hafızayla, kent mimarisinin kavşaklarıyla gerçekleştirmiştir. Köşebaşı’ndaki bireyler, mahalleden yol geçmesi söylentisine direnerek zihinlerine yapılan ideolojik müdahalelere karşı durmuşlardır. Çalışmanın sonunda varılan bir diğer nokta; Köşebaşı’nın hem spontane hem örgütlü bir aradalığa sahne olduğu, bireylerin diğer insanların farkında olarak onlarla dostça sohbet edebildikleri bir açık görüşlü alan olduğudur. Bununla birlikte bakkallar, artık modernitenin tüketim mekânlarından biri değildirler. Zamansızlık ve güvensizlik; bireyleri birbirinden, kültürel mekânlardan uzaklaştırmıştır